वायुपुराणम्

उत्तङ्कमहात्मना एवं समुपदिष्टः स राजा धर्मज्ञः कुवलाश्वं स्वपुत्रं धुन्धुनिग्रहे नियोजयामास। तदा राजा उवाच— "शस्त्रं मया परित्यक्तं; मम पुत्रः गच्छतु। स एव निश्चितं धुन्धोः संहारकर्ता भविष्यति, द्विजोत्तम।" इति। सः राजा स्वपुत्रं धुन्धुविनाशाय सम्यक् उपदिश्य, दृढनिश्चयव्रतः पर्वतं तपोव्रताय जगाम। कुवलाश्वः धर्मात्मा पितुः आदेशं स्वीकृत्य, एकविंशतिसहस्रपुत्रैः सह तथा उत्तङ्केन ऋषिणा, धुन्धुं निग्रहीतुं प्रस्थितवान्। तदा उत्तङ्कस्य प्रेरणया, लोकहितार्थं च, श्रीविष्णुः स्वतेजसा तं कुवलाश्वं प्रविवेश। तस्य प्रस्थानकाले दिवि महद् दुर्जयस्वनः समुत्पन्नः— "अद्य प्रभृति एष राजा धुन्धुमार इति ख्यातिं गमिष्यति।" इति। तं गच्छन्तं देवा दिव्यैः पुष्पैः अद्भुतदर्शनैः पूजयामासुः। स पुत्रैः सहितः नरव्याघ्रः, महाबलः, धुन्धुनिग्रहे प्रस्थितः। स राजा नारायणतेजसा युक्तः, अक्षयमरुस्थलसागरं खनितुम् आरब्धवान्। उत्तङ्कस्य नेतृत्वे तस्य पुत्राः तत्र यत्र धुन्धुः सन्निहितः, तं मृत्तिकां विदारयन्तः बलवन्तः अभवन्। तत्रैव पश्चिमदिशि धुन्धुः राक्षसः, क्रुद्धः, मुखाग्निना लोकानिव व्याकुलयन्, दृष्टः। योगबलात् स राजा जलध्वनिं अपश्यत्, यथा समुद्रस्योर्ध्वे महती तरङ्गरवः सञ्जातः। तदा तस्य पुत्राः त्रयाणि विना राक्षसाग्निना दग्धाः; ततः स महाबलः राजा धुन्धोः बान्धवान् अपि विनाशितवान्। स नरपतिः त्वरितं जलं पित्वा, योगबलात् अग्निं जलप्रयोगेण शमयामास। स बलात् तं महाकायं जलराक्षसं भूमौ पतितवान्, कार्यसिद्धौ तं उत्तङ्काय न्यवेदयत्। उत्तङ्कः तस्मै महात्मने राज्ञे अक्षय्यं धनं, शत्रुषु अपि अजयं वरं दत्तवान्। धर्मे निरन्तरं सुखं, स्वर्गे नित्यवासं, ये पुत्राः राक्षसाग्निना नष्टाः, तेषां स्वर्गे शाश्वतान् लोकान् अपि दत्तवान्। तस्य पुत्रेषु त्रयः अवशिष्टाः— ज्येष्ठः दृढाश्वः, ततो भद्राश्वः, कपिलाश्वः इति स्मृतम्। दृढाश्व एव धुन्धुमारि, तस्य पुत्रः हर्यश्वः, हर्यश्वस्य पुत्रः निकुम्भः, यः सदा क्षत्रधर्मनिष्ठः। निकुम्भस्य पुत्रः संहताश्वः, युद्धकुशलः, प्रसिद्धः; संहताश्वस्य कृत्शाश्वः तथा अक्षयाश्वः द्वौ पुत्रौ। तस्य धर्मज्ञायाः पत्नी हेमवती त्रिषु लोकेषु विश्रुता, तस्य पुत्रः प्रसैनजित्। प्रसैनजितः पुत्रः युवनाश्वः, येन त्रिलोकीं व्याप्तं तेजः, धर्मात्मा, तस्य पत्नी गौरी पतिसत्ता। सा पत्या शप्त्वा बाहुदा नदी अभवत्; तस्य पुत्रः गौरिकः चक्रवर्तिनः अभवत्। युवनाश्वस्य पुत्रः मान्धाता, त्रैलोक्यविजयी राजा; अत्रापि द्वे श्लोके विद्वांसः पठन्ति— "यावत् सूर्य उदयति, यावत् अस्तं गच्छति, तावत् मान्धातुः क्षेत्रम् इति कथ्यते।" एवं वंशवित् अपि पठन्ति— "युवनाश्वः महात्मा, महायज्ञी; मान्धाता विष्णोः अंशावतारः इति प्राचीनैः ज्ञायते।" तस्य पत्नी चैत्वरथी शशबिन्दोः पुत्री बिन्दुमती, पृथिव्यां रूपेण अनुत्तमा। सा पतिसत्ता, दशसहस्रभ्रातृणां ज्येष्ठा; तस्यां मान्धातुः त्रयः पुत्राः अभवन्— पुरुकुत्सः, अम्बरीषः, प्रसिद्धः मुचुकुन्दः। अम्बरीषस्य अपि पुत्रः अन्यः युवनाश्वः। युवनाश्वस्य पुत्रः हरितः, ये हारीता नाम क्षत्रियवीराः; अङ्गिरसः पुत्राः ब्राह्मणाः क्षत्रियत्वं प्राप्ताः। पुरुकुत्सस्य पुत्रः त्रसद्दस्युः, नर्मदायां जातः, प्रसिद्धः; तस्य पुत्रः सम्भूतः। सम्भूतस्य पुत्रः अनरण्यः, महाबलः; सः त्रैलोक्यविजये रावणेन हतः। अनरण्यस्य पुत्रः त्रसदश्वः, तस्य पुत्रः हर्यश्वः; हर्यश्वात् दृषद्वत्यां वसुमान् राजा अभवत्। वसुमतः पुत्रः धर्मात्मा त्रिधन्वा; त्रैधन्वनः त्रिवेदविद् युद्धविशारदः। तस्य पुत्रः महाबलः सत्यव्रतः; सः विदर्भपत्नीं हत्वा दिव्यान् अपहृत्य वर्तते। सः विवाहकर्मे बहिष्कृतः, तस्य पुत्रः विष्णुवृद्धः, विष्णुना वृद्धः इति कथ्यते; अङ्गिरसः पुत्राः ब्राह्मणाः क्षत्रियत्वं प्राप्नुवन्ति। सः कामात्, बलात्, मोहात्, संकर्षणबलात्, विधिदैवात् च तद् कर्म अकरोत्। तस्य पिता त्रैगुण्ययुक्तः, अधर्मसंयोगात् पुत्रं त्यक्त्वा क्रुद्धः पुनः पुनः "गच्छ" इति उक्तवान्। पुत्रः अपि पुनः पुनरपृच्छत्— "क्व गच्छेयम्?" पिता उवाच— "अन्त्येषु वस।" इति। "नाहं आत्मनः पुत्रेण पुत्रकामः, कुलपांसन," इति उक्त्वा सः नगरात् पितुः आज्ञया निर्गतः। तं महर्षिः वसिष्ठः न वारयामास। सत्यव्रतः बुद्धिमान्, स्थिरचित्तः, पित्रा मुक्तः, अन्त्यवासिनां समीपे निवसन्, तस्य पिता वनं जगाम।