वायुपुराणम्

राजर्षेः आश्रमस्य समीपे, समतलमरुप्रदेशे, महान् वालुकामयः समुद्रः स्थितः, हे राजन्। तत्र वालुकायाम् अधः, देवैरपि दुर्जयः, महान् प्राणी महाबलपराक्रमसम्पन्नः निहितः अस्ति। स एव धुन्धुर्नाम, मनोः पुत्रः, घोरतपस्वी, लोकविनाशाय भयानकानि तपांसि आचरन् स्थितः। प्रतिवर्षान्ते सः निश्वसन्, तत्र भूमिः सवनवनश्च कम्पते। तस्य श्वासबलात् महद् धूलिराशिः समुत्थाय, सूर्यस्य मार्गं आवृत्य, सप्त दिनानि भूमिः कम्पते। तत्र ज्वलनशिखासमेतधूमेन सह, तद् अतीव भीषणं दृश्यते; अतः अहं स्वाश्रमे स्थातुं न शक्नोमि, हे राजन्। तस्मात्, महाबाहो, लोकानां हिताय तम् निगृह्य, त्वदीया महाशक्तिः विष्णोः सदृशी, तस्य तेजः जेष्यति। अद्यैव तस्मिन् दैतेये निहते, लोकाः शान्तिम् अवाप्स्यन्ति; त्वं च तस्य वधाय समर्थः। विष्णुना मया कदाचित् वरः दत्तः, हे निष्पाप, येन धुन्धुः महाबलः अल्पशक्त्या न नाश्यते। भूमिपते, शतवर्षेऽपि सः अत्र दग्धुं न शक्यः; तस्य बलं तादृशं यत् देवाः अपि तं सहेतुम् अशक्ताः। एवं महात्मना उत्तङ्केन उक्तः, स राजर्षिः स्वपुत्रं कुबलाश्वं धुन्धुनिग्रहाय प्रत्यर्पयत्। राजा उवाच—"अहं शस्त्राणि सन्न्यस्य, मम पुत्रः गच्छतु; सः निश्चितं धुन्धुवधः भविष्यति, हे द्विजोत्तम।" सः पुत्रं धुन्धुविनाशाय समाहितं सम्यक् उपदिश्य, स्वयं पर्वतं तपः कर्तुं गतः, दृढनिश्चयः। कुबलाश्वः धर्मात्मा पितुः आज्ञां प्रतिगृह्य, एकविंशति-सहस्रपुत्रैः सह तथा उत्तङ्कमुनिना, धुन्धुनिग्रहाय प्रस्थितः। तदा भगवतः विष्णोः तेजसा सः स्वयं प्रविष्टः, उत्तङ्कस्य प्रार्थनया च लोकानां हितार्थम्। तस्य प्रस्थानसमये दिवि महद् दुर्निवार्यं शब्दम् उत्पन्नम्—"अद्यप्रभृति अयं राजा धुन्धुमारः इति विख्यातः भविष्यति" इति। देवाः तं दिव्यैः पुष्पैः अद्भुतदर्शनैः पूजयामासुः, सः नरसिंहः महाबलः पुत्रैः सह प्रस्थितः। सः राजर्षिः, नारायणतेजसा पूरितः, तं अक्षयवालुकासमुद्रं खनितुम् आरब्धवान्। उत्तङ्कस्य वशे स्थितः, सः अतीव बलवान् अभवत्; तदा तस्य पुत्राः तत्र यत्र धुन्धुः वालुकायां निहितः, तं खनित्वा अन्वेषयन्। तत्र पश्चिमदिशं शरणं गतः धुन्धुः, मुखात् अग्निं विसृजन्, क्रुद्धः, लोकान् इव व्यथयन् दृष्टः। योगबलात् सः जलस्य शब्दं शुश्राव, उदधिप्रवाहसमं महद् उर्मिरवम्, हे सोमपानां श्रेष्ठ। तस्य पुत्राः, त्रयाणि अपि अपवर्ज्य, राक्षसाग्निना दग्धाः; ततः सः महाबलः राजा धुन्धोः बान्धवान् अपि विनाशितवान्। सः नरपतिः प्रवाहितं जलं पित्वा, योगबलात् अग्निम् अपि जलेन शमितवान्, यथा योगी किञ्चित् करोति। स्वबलात् सः महान् उदकासुरं भूमौ अपातयत्; कृतकृत्यः सः राजा तम् उत्तङ्काय उपन्यस्य। उत्तङ्कः तस्मै महात्मने राज्ञे वरं दत्तवान्—अक्षयधनं, शत्रुषु अपि अजेयत्वं। धर्मे च नित्यरति, दिव्यं च स्थानं, ये पुत्राः राक्षसाग्निना हताः, तेषां स्वर्गे शाश्वतान् लोकान् अपि दत्तवान्। तस्य त्रयः पुत्राः अवशिष्टाः—ज्येष्ठः दृढाश्वः, तयोः अनुजौ भद्राश्वः कपिलाश्वश्च इति प्रसिद्धम्। धुन्धुमारिः दृढाश्वः; तस्य पुत्रः हर्यश्वः; हर्यश्वस्य पुत्रः निकुम्भः, सः सदा क्षत्रधर्मनिष्ठः। निकुम्भस्य पुत्रः संहताश्वः, युद्धकुशलः कीर्तिमान्; संहताश्वस्य कृत्स्नाश्वः अक्षयाश्वश्च, द्वौ पुत्रौ। तस्य भार्या हेमवती, सुशीलानां नीत्यां स्थितः, त्रिषु लोकेषु प्रसिद्धा, तस्य पुत्रः प्रसेनजित्। प्रसेनजितः पुत्रः युवनाश्वः, त्रिलोकातिशायिनः तेजसा, सः परमधार्मिकः, तस्य भार्या गौरी पतिसत्ता। सा तु पत्युः शापात् बाहुदा नदी अभवत्; तस्य पुत्रः गौरिकः चक्रवर्ती अभवत्। युवनाश्वस्य पुत्रः मान्धाता, सः त्रिलोकविजयी राजा; अत्र अपि द्वे प्राचीने श्लोके पण्डिता पठन्ति। "यावत् सूर्य उदेति, यावत् अस्तं गच्छति, तावत् सर्वं मान्धातुः युवनाश्वस्य पुत्रस्य राज्यं इति कथ्यते।" अत्र अपि वंशविदः श्लोकं पठन्ति—"युवनाश्वः महात्मा, महायाजी; मान्धाता च विष्णोः अवतारः इति प्राचीनविदः वदन्ति।" तस्य भार्या चैत्ररथी, शशबिन्दोः कन्या, सा बिन्दुमती नाम, पृथिव्यां अनुपमा रूपेण। सा पतिव्रता, दशसहस्रभ्रातॄणां ज्येष्ठा; तस्मात् मान्धातुः प्रभुः त्रीन् पुत्रान् उत्पादितवान्। ते पुरुकुत्सः, अम्बरीषः, प्रसिद्धः मुचुकुन्दश्च; अम्बरीषस्य पुत्रः अपरः युवनाश्वः। युवनाश्वस्य पुत्रः हरितः, हरिताः वीर्यशालिनः; अङ्गिरसः पुत्रा एते, ब्राह्मणाः क्षत्रियत्वम् उपगता इति। पुरुकुत्सस्य पुत्रः त्रसद्दस्युः, नर्मदायां जातः, महाकीर्तिः; तस्य पुत्रः सम्भूतः। एवं वाल्मीकि-पुराणे, उत्तङ्कस्य धुन्धुनिग्रहकथा, कुबलाश्वस्य पराक्रमः, तस्य वंशस्य च महिमा, पवित्रया कथया प्रतिपाद्यते।