वायुपुराणम्

आदिबकयुद्धे पूर्वं सः ककुत्स्थ इति विख्यातः। तेनैव ककुत्स्थवंशजः पृथुरोमः अपि ककुत्स्थनाम्ना प्रसिद्धः। पृथोः पुत्रः वृषदश्वः, तस्मात् वीर्यशालि आन्ध्रः उत्पन्नः। आन्ध्रात् यवनः, अश्वः, श्रावस्थः च पुत्राः अभवन्। श्रावस्थक इति राजा तत्र जातः, येन श्रावस्ती पुरी निर्मिता। श्रावस्थस्य पुत्रः बृहदश्वः ख्यातिमान् अभवत्। बृहदश्वस्य पुत्रः कुबलः इति श्रूयते, स एव राजा धुन्धुं हत्वा धुन्धुमार इति नाम प्राप्तवान्। तदा मुनयः सुतायं महात्मानं पप्रच्छुः—"महाबुद्धे! धुन्धुवधस्य वृत्तान्तं विस्तारतः श्रोतुम् इच्छामः। कुबलाश्वः कथं धुन्धुमार इति ख्यातिं प्राप्तवान् इति च ब्रूहि।" सूतः उवाच—"बृहदश्वस्य एकविंशतिसहस्राणि पुत्राणाम् आसन्, सर्वे विद्यासम्पन्नाः, बलिनः, दुष्प्रधर्षणाः। सर्वे धर्मिष्ठाः, यज्ञशीलाः, दानप्रियाश्च; तेषु कुबलाश्वः वीर्येण, शौर्येण, धर्मेण च श्रेष्ठः आसीत्। बृहदश्वः स्वं पुत्रं तस्मिन् राज्ये अभिषिच्य, राज्यलक्ष्मीम् अपि तस्मै दत्त्वा, वनं प्रविवेश।" "स धर्मात्मा बृहदश्वः वनं यायमानः, ब्रह्मर्षिः उत्तङ्कः तं मार्गे अवार्यत। उत्तङ्कः उवाच—'राजन्! मम रक्षार्थं किञ्चित् कर्तव्यं अस्ति; तत् कृत्वा एव त्वं वनं प्रेक्षस्व। अहं तपः शान्त्या विना कर्तुं न शक्नोमि। मम आश्रमस्य समीपे समप्रदेशे मरुस्थले एकः वालुकासमुद्रः अस्ति। तत्र वालुकायाम् अधः महाकायः महाबलः च भूतः निलीयते, यं देवा अपि न बाधन्ते। सः धुन्धुः नाम, मनोः पुत्रः, घोरतपस्वी, लोकनाशनाय प्रवृत्तः।' 'प्रतिवर्षान्ते सः निश्वसति, तदा भूमिः वनैः सह कम्पते। तस्य निश्वासवेगेन महद्धूलिराशिः उत्पद्यते, सूर्यस्य पन्थानं आच्छाद्य सप्तदिनानि पृथिवी कम्पते। ज्वलनशिखाभिः धूमेन च सः अत्यन्तभीषणः दृश्यते; तस्मात् अहं आश्रमे स्थितुं न शक्नोमि। महाबाहो! लोकहितार्थं तं निगृह्य, विष्णोः इव महाशक्त्या, त्वं तस्य तेजः जयिष्यसि।' 'अद्य धुन्धुं हते, लोकाः शान्तिम् आप्स्यन्ति; त्वं तं मारयितुं समर्थः। विष्णुना मम वरः दत्तः—धुन्धुः नूनं लघुतरशक्त्या न विनश्येत्। भूमिपते! शतवर्षे अपि सः अत्र न दग्धः स्यात्; तस्य बलं देवान् अपि दुर्बलयति।'" एवं महात्मना उत्तङ्केन उक्तः राजा बृहदश्वः स्वं पुत्रं कुबलाश्वं धुन्धुनिग्रहाय दत्तवान्। सः उवाच—"अहं शस्त्राणि परित्यक्तवान्; मम पुत्रः गच्छतु। द्विजोत्तम! सः नूनं धुन्धुमारः भविष्यति।" सः पुत्रं धुन्धुविनाशाय समादिश्य, स्वयं पर्वतम् गत्वा तपसि प्रवृत्तः। कुबलाश्वः धर्मात्मा पितुः आज्ञाम् आदाय, एकविंशतिसहस्रैः पुत्रैः तथा उत्तङ्कमुनिना सह धुन्धुनिग्रहार्थं प्रतस्थे। तदा उत्तङ्कस्य प्रेरणया, लोकहिताय, स्वतेजसा भगवाञ् विष्णुः तस्मिन् प्रविष्टः। तस्य प्रयाणे दिवि महद् दुर्धर्षं शब्दम् उत्पन्नम्—"अद्य प्रभृति एष राजा धुन्धुमारः इति विख्यातः स्यात्।" देवाः दिव्यैः पुष्पैः तं पूजयामासुः, सः नरसिंहः, महाबलः, पुत्रैः सह प्रतस्थे। सः राजर्षिः नारायणतेजसा युतः, तं अक्षयवालुकासमुद्रं खनितुम् आरब्धवान्। उत्तङ्कस्य आदेशे सः अतिबलवान् अभवत्; तदा तस्य पुत्राः यत्र धुन्धुः गुह्यः तं देशं वालुकायां खनन्तः। तत्र धुन्धुः पश्चिमदिशि शरणं गत्वा, मुखज्वलनाग्निना लोकान् उल्बणयन्, क्रुद्धः दृष्टः। योगबलात् सः जलध्वनिं शृणोति स्म, यः समुद्रतरङ्गनिनादवत् महान् आसीत्। तस्य पुत्राः त्रयाणि विना, राक्षसाग्निना दग्धाः; ततः सः महाबलः राजा धुन्धोः बान्धवान् अपि विनाशयामास। सः नरपतिः वेगेन प्रवाहितं जलं पपौ, योगबलात् जलैः वह्निं शमयामास। बलात् तं महाकायं जलराक्षसं निपात्य, कृतकार्यः राजा उत्तङ्काय तम् उपनिन्ये। उत्तङ्कः तस्मै महात्मने राज्ञे वरं दत्तवान्—अक्षय्यं धनं, शत्रुषु अजेयता च। धर्मे च नित्यम् आनन्दं, स्वर्गे च शाश्वतं वासं, ये पुत्राः राक्षसेन हताः, तेषां स्वर्गे नित्यं लोकान् दत्तवान्। तस्य पुत्रेषु त्रयः अवशिष्टाः—ज्येष्ठः दृढाश्वः, भद्राश्वः, कपिलाश्वः च अनुजौ, इति स्मृतिः। धुन्धुमारिः दृढाश्वः, तस्य पुत्रः हर्यश्वः, हर्यश्वस्य पुत्रः निकुम्भः, सः सदा क्षत्रधर्मनिष्ठः। निकुम्भस्य पुत्रः संहताश्वः, सः युद्धविशारदः, ख्यातिमान् च। संहताश्वस्य द्वौ पुत्रौ—कृशाश्वः, अक्षयाश्वः च। तस्य पत्नी हेमवती, सत्समये स्थितधीराः, त्रिषु लोकेषु प्रसिद्धा; तस्य पुत्रः प्रसैनजित् इति ख्यातः।