वायुपुराणम्

सूत उवाच— ततः स प्रजापतिः स्वदत्तान् कन्यान् चतुस्त्रिंशद् दत्वा, तासु चतुस्तिसृषु चत्वारः कन्याः अरिष्टनेमये, द्वे बाहुपुत्राय, द्वे अङ्गिरसे, एकैका च कन्या कृशाश्वाय दत्ताः। तासां सन्तानं शृणु। अत्र चाक्षुषमन्वन्तरस्य षष्ठस्य मनोः च कालविवरणं, तथैव सप्तमस्य वैवस्वतस्य मनोः सृष्टिविवरणं संक्षिप्तम्। ताभ्यः देवाः, खगाः, पशवः, सर्पाः, दानवाः, दितेः पुत्राः, गन्धर्वाः, अप्सरः, अन्ये च विविधाः जातयः उत्पन्नाः। ततः प्रभृति लोकेऽस्मिन् प्रजाः मैथुनधर्मेणैव जाताः; पूर्वसृष्टिः तु सङ्कल्पदर्शनस्पर्शनादेव अभवत् इति कथ्यते। देवानां, असुराणां, दिव्यर्षीणां, महात्मनः दक्षस्य च उत्पत्तिः पूर्वमेव वर्णिता। त्वया अपि दक्षस्य प्रजापतेः प्राणात् जन्म श्रुतम्; कथं स महातपाः पुनः प्रचेतसः रूपं प्राप्तवान् इति अस्माकं सन्देहः। सूत, एष मे सन्देहः—कथं सोमपौत्रः सः स्वस्यैव जामाताः अभवत्? भूतानां सततसृष्टिप्रलये बुद्धिमन्तः, श्रेष्ठाः, मुनयः, ज्ञानी जनाः न कदापि मोहिताः भवन्ति। प्रतिमन्वन्तरे सर्वेऽपि—दक्षादयः—पुनः पुनः उत्पद्यन्ते, पुनः च लीयन्ते; तस्माद् धीराः न मुह्यन्ति। पूर्वं तेषु न वरिष्ठता न च कनिष्ठता आसीत्; तप एव श्रेष्ठं, शक्तिः च कारणम् इति। यः चाक्षुषमन्वन्तरस्य सृष्टिं जानाति—चराचरस्य—सः मर्त्यायुः अतिक्रम्य स्वर्गलोके पूज्यते। एवं चाक्षुषस्य मनोः सृष्टिः सहैव वर्णिता; षडिमाः सर्गाः—स्वायम्भुवादयः चाक्षुषान्ताः—क्रमेण कीर्तिताः। द्विजश्रेष्ठ, मया यथाशक्ति एषाः सृष्टयः उक्ताः; विस्तरेण तु तासां वैवस्वतसृष्टौ विवरणं ज्ञेयम्। सर्वाः विवस्वतः सृष्टयः अनन्ताः, न चात्यर्थम्; आरोग्यायुः, धर्मकामार्थानुसारतः—यः एतानि गुणानि अनसूयया पठति, सः तान् एव लभते। अधुना अहं महात्मनः वैवस्वतस्य सृष्टिं संक्षेपेण च विस्तरेण च वक्ष्यामि; शृणु। सूत उवाच— ततः सप्तमे चक्रे, वैवस्वतस्य मनोः काले, मरीचिकश्यपाभ्यां देवाः, परमर्षयः च जाताः। आदित्याः, वसवः, रुद्राः, साध्याः, विश्वे, मरुतः, भृगवः, आङ्गिरसाः—एतेषां देवतानां वर्गाः स्मृताः। आदित्याः, मरुतः, रुद्राः—एते कश्यपस्य पुत्राः; साध्याः, वसवः, विश्वे—एते धर्मस्य त्रीणि गणानि। भृगुतः भर्गो देवः, अङ्गिरसः आङ्गिरसः पुत्रः उत्पन्नः; वैवस्वतान्ते एते देवाः सदा कामतः जायन्ते। इयं वर्तमानसृष्टिः मरीचिसृष्टिरिति ज्ञेया; तेषु, अधुना बली इन्द्रः नाम्ना प्रसिद्धः। ये गताः, ये भविष्यन्ति, ये च वर्तमानाः—सर्वे इन्द्राः मन्वन्तराणां समरूपधारिणः ज्ञेयाः। यः त्रिकालेश्वरः, सहस्राक्षः पुरन्दरः—सर्वे ये मागवन्तः, वज्रधारिणः, शतयज्ञकृतः, ते प्रत्येकं शतगुणं यज्ञं कृतवन्तः। सर्वेऽपि भूतानि त्रिषु लोकेषु—बलिनो वा दुर्बलाः—धर्मादिकारणैः अपि अभिभूयन्ते, नियन्त्र्यन्ते च। तेजसा, तपसा, बुद्ध्या, बलात्, विद्या, विक्रमैः—ये त्रिकालेश्वराः सन्ति, ते बलवन्तः भवन्ति; एतत् सर्वं वक्ष्यामि—शृणुत। भूतं, भविष्यत्, वर्तमानम्—एते त्रयो लोका द्विजातिभिः ज्ञायन्ते; पृथिवी भूर्लोकेति, अन्तरिक्षं भुव इति, भविष्यत् स्वर्ग इति; तेषां हेतुम् वक्ष्यामि। यदा पुत्रकामेन ध्यानं क्रियते, तदा ब्रह्मणा आदौ ‘भूः’ इति शब्दः उक्तः; ततः भूर्लोकः अभवत्। अस्मिन् सति, ‘भवत्’ इति पुनः ब्रह्मणा उक्तम्; सत्त्वात् भूर्लोकः अभवत्; अतः द्विजातिभिः एषः प्रथमः लोकः ‘भूः’ इत्युच्यते। अत्रैव पुनः ‘भवत्’ इति ब्रह्मणा उक्तम्; ‘भवत्’ इति यत् सम्भविष्यति, तद् कालवाचकम् इति। भवनेन भुवर्लोकः व्याख्यातः—एवं नैगमज्ञैः; अन्तरिक्षं भुव इति, द्वितीयः लोकः एवम् नाम्ना प्रकीर्तितः। भुवर्लोके उत्पन्ने, ब्रह्मणा तृतीयः शब्दः ‘भव्य’ इत्युक्तः; तस्मात् भव्यलोकः अभवत्। ‘भव्य’ इति यत् भविष्यति, तस्मात् स लोकः भव्यः; नाम्ना तु स स्वर्ग इति स्मृतः। तृतीयः लोकः ‘स्वः’ इति कथितः; एवमभूत् भव्यलोकः; ‘भू’ धातुः भविष्यति इत्यर्थे प्रयुज्यते। एषा पृथिवी भूः, अन्तरिक्षं भुवः, स्वर्गः भव्यः; एष त्रिलोक्यस्य संक्षेपः। एतेषां त्रयाणां लोकानां सम्बन्धिन्यः त्रि-व्यातृतयः अभवन्; ‘नाथ’ इति धातुना रक्षति इति अर्थः धातुविद्भिः ज्ञायते। अतीतानां, भविष्यतां, वर्तमानानां लोकानां नाथत्वात्, तेषां स्वामिनः इन्द्रा इति द्विजातिभिः कथ्यन्ते। देवेषु श्रेष्ठाः इन्द्राः, गुणयुक्ताश्च; प्रतिमन्वन्तरे देवाः यज्ञभागिनः एवं भवन्ति। यक्षगन्धर्वराक्षसपिशाचसर्पदानवाः—एते सर्वे देवेन्द्रबलानि स्मृताः। देवेन्द्राः उपाध्यायाः, नाथाः, राजानः, पितरः च; एते उत्तमदेवाः सर्वाणि भूतानि धर्मेण रक्षन्ति। एवं देवेन्द्रलक्षणं संक्षेपतः उक्तम्; अधुना सप्तर्षीणां स्वर्गे वर्तमानानां कथां वक्ष्यामि। गाधिजः कौशिकः, महातपाः विश्वामित्रः, भृगुजन्मा जमदग्निः, ऊरुपुत्रः च विक्रमे स्थिरः—एवं सप्तर्षयः स्वर्गे वर्तमानाः इति।