वायुपुराणम्

राज्ञा एवमुक्तः वसिष्ठः विधिवत् मांसं संप्रस्कृत्य तद् दूषितमालोक्य क्रोधसमन्वितः राजानमुवाच—"राजन्, तव पुत्रेण शूद्रेण मृगमांसभक्षणात् मांसं दूषितम्; तवेदं मांसं, महाभाग, न पितृयज्ञाय योग्यं। पापात्मना तेन वने पूर्वं शशो भुक्तः, निष्पापराजन्; अतः पितॄणां कृते मांसमिदं अशुद्धम्, नृपश्रेष्ठ।" इति। ततः इक्ष्वाकुः क्रोधसंयुक्तः विकुक्षिम् उवाच—"त्वं पितृकार्याय नियुक्तो मया, त्वया तु वने मृगया कृतवती, अनुष्ठानात् पूर्वं हृदयशून्येन शशो भुक्तः। अतः त्वां परित्यजामि; स्वमार्गं गच्छ।" वसिष्ठवाक्याद् इक्ष्वाकुः पुत्रं त्यक्तवान्। इक्ष्वाकोः गच्छति शशिः इमां पृथिवीं पराम् धर्मसम्पन्नां प्राप्य अयोध्यायाः अधिपतिः अभवत्। वसिष्ठेन प्रेरितः स राजा राज्यं सम्यक् पालयामास; ततः तस्य राज्ये महोदयः अभवत्। कालेन सः तस्मात् स्थलात् प्रययौ, हीनां गतिम् आप्नोत्; एष वृत्तान्तः ज्ञातव्यः, यज्ञे मांसभक्षणं न कर्तव्यम्। यः अत्र मांसं भक्षयति, तस्य मांसं तत्राहं भक्षयिष्यामि—इति मांसस्य स्वरूपं मनीषिभिः कथ्यते। शशेः पुत्रः ककुत्स्थः अभवत्, वीर्येण महाबलः; ककुत्स्थः पूर्वं देवेन्द्रेण वृषरूपेण जातः। आदिबकयुद्धे तेन ककुत्स्थ इति कीर्तिः लब्धा; तेनैव ककुत्स्थवंशजः पृथुरोमाऽपि ककुत्स्थ इति अभवत्। पृथोः पुत्रः वृषदश्वः, तस्मात् आन्द्रः वीर्यसम्पन्नः; आन्द्रात् यवनः, अश्वः, श्रावस्थः तस्य पुत्रः। राज्ञः श्रावस्थकस्य जन्म अभवत्, येन श्रावस्ती पुरी निर्मिता; श्रावस्थस्य पुत्रः बृहदश्वः कीर्तिमान् अभवत्। बृहदश्वस्य पुत्रः कुबलाश्वः स्मृतः; सः एव राजा धुन्धुं हत्वा 'धुन्धुमार' इति कीर्तिं प्राप्तवान्। ऋषयः ऊचुः—"महाबुद्धे, धुन्धुवधस्य वृत्तान्तं विस्तारतः श्रोतुमिच्छामः; कुबलाश्वः केन कारणेन धुन्धुमारः इति संज्ञां प्राप्तवान्?" इति। सूतः उवाच—"बृहदश्वस्य एकविंशतिसहस्राणि पुत्राः आसन्, सर्वे विद्यासु निपुणाः, महाबलिनः, दुरासदाः। सर्वे धर्मनिष्ठाः, यज्ञशीलाः, दानशीलाश्च; तेषु कुबलाश्वः श्रेष्ठवीर्यः, पराक्रान्तमूर्तिः, परमधार्मिकः। बृहदश्वेन सः राज्ये अभिषिक्तः, राज्यलक्ष्मीम् आत्मपुत्रे सम्प्रदाय, राजा वनं प्रविवेश। बृहदश्वस्य गच्छतः स महात्मा धर्मात्मा राजाः ब्रह्मर्षिः उत्तङ्कः तं निरोद्धुम् आगतः। उत्तङ्कः उवाच—'मम कृते रक्षणकार्यं कर्तव्यम्; ततः पश्चात् गन्तुमर्हसि। राजन्, तपोऽहं निराश्वासेन कर्तुं न शक्नोमि। मम आश्रमस्य समीपे समतलमरुस्थले सिक्तसमुद्रः अस्ति। तत्र बालुकान्तरितः महात्मा महाकायः महाबलः देवैरप्यदुःसहः अस्ति। सः धुन्धुः नाम, मनोः भीषणः पुत्रः, घोरतपसा लोकविनाशाय यतते। प्रतिवर्षान्ते सः निश्वस्य, तत्र भूमिः वनैः सहिताः कम्पन्ते। तस्य श्वासवेगेन महा धूलिराशिः उद्भूय, सूर्यपथं छादयति, सप्तदिनानि भूमिः कम्पते। ज्वालास्फुलिङ्गधूमयुक्तं तद् अत्यन्तभीष्णम्; तस्मात् राजन्, आश्रमे स्थातुं न शक्नोमि। महाबाहो, लोकहिताय तं निगृह्य; तव महत् तेजः विष्णोः सदृशं तस्य बलं जेष्यति। अद्य तस्मिन्नेव दैत्ये निहते लोकाः शान्तिं प्राप्स्यन्ति; त्वं ह्यसि तस्य वधाय समर्थः। विष्णुना पूर्वं मे वरः दत्तः, निष्पाप, यत् धुन्धुः महाबलः न हीनबलैर्निहन्तुं शक्यः। भूमिपते, शतवर्षेऽपि सः अत्र दग्धुं न शक्यः; तस्य बलं देवैरपि दुष्प्रतिषेध्यम्।' एवं महात्मना उत्तङ्केन उक्तः स राजर्षिः पुत्रं कुबलाश्वं धुन्धुनिग्रहे नियुक्तवान्। राजा उवाच—'अहं शस्त्रत्यागं कृतवान्; मम पुत्रः गच्छतु। द्विजोत्तम, स एव धुन्धुवधः भविष्यति।' इति सः पुत्रं धुन्धुविनाशाय समादिश्य, स्वयं पर्वतं तपश्चर्यायै प्रस्थितवान्। कुबलाश्वः धर्मात्मा पितुराज्ञां स्वीकृत्य, एकविंशतिसहस्रपुत्रैः सह, उत्तङ्कमुनिना च, धुन्धुं जेतुं प्रस्थितः। तदा तस्य तेजसा भगवाञ् विष्णुः उत्तङ्कस्य प्रेरणया लोकहिताय तत्र प्रविष्टः। तस्य प्रयाणे दिवि महान् शब्दः उत्पन्नः—'अद्य प्रभृति अयं राजा धुन्धुमारः इति प्रसिद्धः भविष्यति।' इति। देवाः तं दिव्यपुष्पैः पूजयामासुः, अद्भुतदर्शनेन, स सिंहपुरुषः महाबलः पुत्रैः सह प्रस्थितः। स राजर्षिः नारायणतेजसा पूर्णः, अक्षयश्च बालुकासमुद्रं खनितुं आरब्धवान्। उत्तङ्कस्य वशे स्थित्वा सः अतीव बली अभवत्; तदा तस्य पुत्राः यत्र धुन्धुः बालुकान्तर्गतः तं प्रदेशं खनितवन्तः। तत्र धुन्धुः पश्चिमदिशि शरणं गत्वा, क्रुद्धः, मुखात् ज्वालाम् उत्सृज्य, लोकानिव परिवर्तयन्, दृष्टः।