वायुपुराणम्

त्रिसहस्राणि महात्मनाम् क्षत्रियाणां स्वसैन्यैः सह जातानि, तेषां च नाभागस्य नाभागो नाम पुत्रः, महाबलः, अभवत्। तस्य नाभागस्याम्बरीषः पुत्रः, तस्य च विरूपः, विरूपस्य पृषदश्वः, पृषदश्वस्य रथीतरः पुत्रः अभवत्। एते क्षत्रियसम्भूताः सन्तः अङ्गिरसां वंशेऽपि स्मर्यन्ते, रथीतराणां श्रेष्ठाः, ये ब्राह्मणाः क्षात्रवंशसमुद्भवाः अभवन्। मनोर्य ज्येष्ठात् क्षुवतः इक्ष्वाकुः जातः, सः शतपुत्रवान् अतिसौम्यः च आसीत्। तेषां विकुक्षिः ज्येष्ठः, ततो नेमिः, दण्डः च—एते त्रयः; शाकुनिप्रमुखाः च पञ्चाशत् पुत्राः अभवन्। उत्तरापथस्य क्षेत्रं ये नृपाः अपालयन्, तेषां च दक्षिणदिशि अष्टचत्वारिंशत् राजा आसीन्। ततोऽपि दक्षिणदिग्रक्षाः विंशति: श्रेष्ठाः, तान् इक्ष्वाकुः विकुक्षिं अष्टकश्राद्धाय समादिशत्। राजा उवाच—“मांसं आनय, श्राद्धाय पशून् हन, महाबल। अद्य अष्टकस्य श्राद्धं कर्तव्यम्, न संशयः।” तेन बुद्धिमता समादेशेन सः वनं ययौ, सहस्रशः पशून् हत्वा, श्रान्तः च विकुक्षिः शशकं भुक्त्वा तत्रैव विश्राममगच्छत्। ततः सः मांसं सैन्येन सह आनयन्, वसिष्ठं अभिषेकाय प्रेरयामास। राज्ञा समादिष्टः वसिष्ठः विधिवत् मांसं सम्पाद्य, तद् दूषितं दृष्ट्वा, कोपेन राजानम् उवाच—“राजन्, तव पुत्रेण शूद्रेण शशकभक्षणेन मांसं दूषितम्; तव मांसं, महाभाग, न पितृकार्याय योग्यं।” पुनः वसिष्ठः अवदत्—“शशकं तेन दुष्टेन पूर्वं वने भुक्तम्, निष्पापराजन्; अतः एतत् मांसं पितृकार्याय अपवित्रम्।” ततः इक्ष्वाकुः कोपितः विकुक्षिं प्रति उवाच—“त्वां पितृकार्याय नियुक्तवान्, त्वं तु मृगयाम् अगच्छः; शशकं च वने कृत्स्नहृदयः पूर्वं भुक्तवान्।” “अतः त्वां परित्यजामि; यथेष्टं गच्छ।”—इति वसिष्ठस्य वचनेन इक्ष्वाकुः पुत्रं त्यक्तवान्। इक्ष्वाकोः प्रयाते, शशी एषा महीमवाप्तवान्, परमधर्मयुक्तः, अयोध्यायाः अधिपः अभवत्। वसिष्ठेन प्रेरितः सः राज्यं पालयामास; तस्यां च राज्ये समृद्धिः अभवत्। कालान्तरेण सः तस्मात् देशात् प्रययौ, हीनं स्थानं प्राप्तवान्; एषा कथा ज्ञात्वा, श्राद्धे मांसं न भक्षयेत्। “इह यः मांसं भक्षयति, तत्र अहं तस्य मांसं भक्षयामि”—इति मांसस्य स्वरूपं पण्डिताः वदन्ति। शशेः पुत्रः ककुत्स्थः, महाप्रतापवान्; ककुत्स्थः पुरा इन्द्रेण वृषरूपेण जातः। आदिबके युद्धे सः ककुत्स्थ इति प्रसिद्धः; तस्मात् ककुत्स्थवंशजः पृथुरोमः अपि तेनैव नाम्ना ख्यातः। पृथोः पुत्रः वृषदश्वः; तस्मात् आन्ध्रः, महाबलः; आन्ध्रात् यवनः, अश्वः, श्रावस्थः च पुत्रः अभवन्। राजा श्रावस्थकः जातः, येन श्रावस्ती नगरी निर्मिता; श्रावस्थस्य पुत्रः बृहदश्वः, यशस्वी च। बृहदश्वस्य पुत्रः कुबलः, इति परम्परया; स एव राजा धुन्धुं हत्वा धुन्धुमार इति प्रसिद्धिं लब्धवान्। ऋषयः ऊचुः—“महामते, धुन्धुवधस्य विस्तारतः वृत्तान्तं श्रोतुम् इच्छामः; कुबलाश्वः कथं धुन्धुमार इति ख्यातः?” सूत उवाच—बृहदश्वस्य एकविंशतिसहस्रपुत्राः आसन्, सर्वे सर्वविद्याविशारदाः, बलिनः, दुष्प्रधर्ष्याः च। सर्वे धर्मिष्ठाः, यज्ञशीलाः, दानशीलाः च; कुबलाश्वः तेषां सर्वश्रेष्ठः, वीर्यवान्, महाधर्मः आसीत्। राजा बृहदश्वः तम् एव राज्ये अधिपतिं कृत्वा, राज्यलक्ष्मीम् आत्मसुताय समर्प्य, वनं प्रविष्टवान्। तस्य गच्छतः बृहदश्वस्य, महात्मनः, ब्रह्मर्षिः उत्तङ्कः तं निरोद्धुम् आरब्धवान्। उत्तङ्कः उवाच—“मम कृते रक्षणं कर्तव्यम्; ततः पश्चात् गन्तव्यम्। राजन्, अहं तपः शान्त्या विना कर्तुं न शक्नोमि। मदीयाश्रमस्य समीपे समभूमौ मरुकान्तारे, रेतसांपूर्णः एकः सागरः अस्ति। तत्र, रेतसि निहितः, महावपुः, महाबलः, देवानपि दुर्बोध्यः महान् प्राणी अस्ति। स एव धुन्धुः, मनोः पुत्रः, उग्रः, भीषणः, घोरं तपः आचरन्, लोकनाशं इच्छति। “वर्षान्ते सः निश्वसन्, भूमिः तत्र वनैः सह कम्पते। तस्य प्राणवेगेन महद् धूलिपटलं समुत्पद्य, सूर्यस्य मार्गं आच्छाद्य, सप्तदिनानि भूमिः कम्पते। चूर्णशिखाभिः, धूमेन, ज्वलनैः च सः अतीव भीषणः; तस्मात् अहं आश्रमे स्थितुं न शक्नोमि। “महाबाहो, तं निगृह्य, लोकानां हिताय कार्यं कुरु; तव महाशक्तिः विष्णोः इव, तस्य तेजः जयिष्यति। अद्य तस्य दैत्यस्य वधेन लोकाः शान्तिम् अवाप्स्यन्ति; त्वं तं हन्तुं समर्थः असि। विष्णुना मम पूर्वं वरः दत्तः—‘धुन्धुः, महाबलः, हीनशक्त्या न विनश्येत्’ इति। पृथिवीपते, शतवर्षाणि अपि सः अत्र न दग्धुं शक्यः; तस्य बलं तादृशं यत् देवानपि दुष्करम्।” एवं राजर्षयः, वंशपरम्परा, धर्मपालनं च, धुन्धुवधस्य पूर्वपीठिका च, एकस्मिन्नेव प्रवाहेण संप्राप्तम्।