वायुपुराणम्

द्वितीयपादभङ्गः पूर्वमष्टमे तृतीये च गृह्यते, अन्यत्रापि द्वितीयः स्थाप्यते। पादस्य सममर्धेन पञ्चमे पादभागेन च, पादयुक्तः स प्राकृतरूपे स्थाप्यते। चतुर्थे उत्तरदिग्भागे, मद्रवत्यां च मद्रके, दक्षिणमद्रके अपि निर्दिष्टमानं प्रवर्तते। प्रयोगः प्रथमो ज्ञेयः, द्वितीयः तु विवेकः; पादग्रहणं अस्माभिः—अत्र न कश्चन अतिक्रमः। प्रयोगैकत्वं द्वयं भवति, हे द्विजश्रेष्ठ; बहूनां संयोगः पताकाहरीणाख्यः कथ्यते। त्रयाणाम् छन्दसां छन्दः सम्यक्, अष्ट संयोगाः सौंवीरमूर्च्छनाख्याः; यः तु कुशत्यात् श्रेष्ठः स सप्तशुद्धस्वरः उच्यते। सूत उवाच—यदा रैवतः तस्मात् लोका प्रययौ, तदा सर्वे धर्मिष्ठाः राक्षसैः हताः, कुशस्थली च नष्टा। ततो धर्मात्मनः तस्य महात्मनः शतभ्रातरः राक्षसैः बaddhāḥ, भयात् सर्वतः दिशो दुद्रुवुः। ते क्षत्रियाः भीतिभिः अभिभूताः इह तत्र च व्यपेताः; तत्र तु महावंशः उत्पन्नः, हे द्विजोत्तम। ते सर्वदिक्प्रसिद्धाः प्रयाताः धर्मिष्ठाः अभवन्; धृष्टात् धार्ष्टकाः क्षत्रियाः जाताः, युद्धे धृष्टाः। तेषां सह अनुयायिभिः त्रिसहस्राणि महात्मानः क्षत्रियाः, नाभागस्य पुत्रः नाभागः नाम, महाबलः अभवत्। नाभागस्य पुत्रः अम्बरीषः, तस्य पुत्रः विरूपः, विरूपस्य पुत्रः पृषदश्वः, तस्य पुत्रः रथीतरः। एते क्षत्रियसम्भूताः, परन्तु अङ्गिरसः अपि स्मृताः; रथीतराणां श्रेष्ठाः ब्राह्मणाः क्षत्रियवंशजाः अपि। क्षुवतः मनोः ज्येष्ठात् इक्ष्वाकुः अभवत्; सः शतपुत्रः, इक्ष्वाकुः अतीव उदारः। तेषां ज्येष्ठः विकुक्षिः, ततो नेमिः दण्डः च—एते त्रयः; तस्य पुत्राः शाकुनिप्रमुखाः पञ्चाशत्। उत्तरापथस्य रक्षणार्थं राजानः अष्टचत्वारिंशत् दक्षिणदिशि अपि। दक्षिणस्य रक्षणार्थं बीस श्रेष्ठाः, तान् इक्ष्वाकुः विकुक्षिं अष्टकश्राद्धाय नियुक्तवान्। राजा उवाच—मांसं आनय श्राद्धाय, पशून् हन, महाबाहो। अद्य अष्टकाय श्राद्धं कर्तव्यम्, न संशयः। स तेन प्राज्ञेन समादिष्टः, मृगयां गतः, सहस्रशः पशून् हत्वा, विकुक्षिः श्रान्तः सशक्तिः शशकं अदत्। स मांसं च सैन्यं च समानीय, वसिष्ठं अभिषेचनार्थं प्रेरयामास। राज्ञा उक्तः वसिष्ठः विधिना मांसं सुसंस्कारम् अकरोत्; तद् दूषितमालोक्य, स क्रुद्धः राजानम् अवदत्— राजन्, तव पुत्रेण, शूद्रेण, शशकभक्षणेन, मांसं दूषितम्; तव मांसं, प्रभो, नैव पितृयज्ञाय योग्यं। पूर्वं शशकं वने पापेन भुक्तम्, अतोऽयं मांसं पितृणां न शुद्धम्, नृपश्रेष्ठ। इक्ष्वाकुः क्रुद्धः विकुक्षिं जगाद—त्वां पितृकार्ये नियुक्तवान्, त्वं मृगयां गतः; तत्र शशकं भुक्त्वा, अनुक्रूरः, पूर्वं कर्मणः। अतः त्वां परित्यजामि; स्वमार्गं गच्छ। इत्येवं वसिष्ठवाक्येन इक्ष्वाकुः पुत्रं परित्यक्तवान्। इक्ष्वाकोः प्रयाते, शशी इमां पृथिवीं अवाप्तवान्, परमधर्मसम्पन्नः, अयोध्यायाः अधिपः अभवत्। स वसिष्ठेन प्रेरितः राज्यं चकार; ततः तस्य राज्ये श्रीः अभवत्। कालान्तरे सः तत्रत्यं स्थानं त्यक्त्वा, हीनं पदं प्राप; एतत् चरित्रं विज्ञाय, न मांसं श्राद्धे भक्षयेत्। यः अत्र मांसं भक्षयति, तस्य मांसं तत्र अहं भक्षयामि; एवं मांसस्य स्वरूपं पण्डितैः उक्तम्। शशेः पुत्रः ककुत्स्थः, महाबलपराक्रमी; ककुत्स्थः चिरंतनकाले जातः, यदा इन्द्रः वृषरूपं धारयामास। आदिबके युद्धे पूर्वं सः ककुत्स्थ इति ख्यातः; तेनैव ककुत्स्थवंशजः पृथुरोमः अपि तथैव नाम्ना विख्यातः। पृथोः पुत्रः वृषदश्वः, तस्मात् आन्ध्रः, महाबलः; आन्ध्रात् यवनः, अश्वः, श्रावस्थः तस्य पुत्रः। राजा श्रावस्थकः जातः, येन श्रावस्ती पुरी निर्मिता; श्रावस्थस्य पुत्रः बृहदश्वः, प्रसिद्धः। बृहदश्वस्य पुत्रः कुबलः, इतिवृत्तेः; स एव राजा धुन्धुं हत्वा धुन्धुमार इति संज्ञां प्राप। ऋषयः ऊचुः—महाबुद्धे, धुन्धुवधस्य वृत्तान्तं विस्तरेण श्रोतुम् इच्छामः; कुबलाश्वः कथं धुन्धुमारः इति कीर्तितः इति कारणं च। सूतः उवाच—बृहदश्वस्य एकविंशति सहस्रपुत्राः, सर्वे सर्वविद्याविदग्धाः, महाबलपराक्रमसम्पन्नाः। सर्वे धर्मिष्ठाः, यज्ञशीलाः, दानशीलाः च; कुबलाश्वः तेषां सर्वेषां वीर्ये, शौर्ये, धर्मे च श्रेष्ठः। बृहदश्वः सुतं तं राज्ये अभिषिच्य, स्वं राज्यलक्ष्मीं तस्मै दत्त्वा, वनं प्रविष्टः। तस्य वनं यान्तस्य, धर्मात्मनः बृहदश्वस्य, ब्रह्मर्षिः उत्तङ्कः तं निवारयामास। उत्तङ्कः उवाच—मम रक्षणं कर्तव्यं, ततः पश्चात् गन्तव्यम्; हे राजन्, अहं तपः निराशङ्कं कर्तुं न शक्नोमि।