वायुपुराणम्

सूतः कथयति—सर्वेषु स्वरेषु अलङ्कारस्य यथायोग्यं प्रयोगः सम्यक् अभिहितः। बाह्यगीतस्य अनुसरणेन पञ्चदश देवताः परिज्ञायन्ते। गवस्वरेषु मध्यमभागः प्रतिक्रमः उच्यते; गीतेषु तेषां भेदः पथस्य शोभां स्थापयति। सम्बन्धं च सम्बद्धस्वरं च मया वर्णितम्; प्रतिक्रमः सप्तस्वरक्रमेण प्रवर्तते। गान्धारभागेन चत्वारः गम्भीरस्वराः गायन्ति; पञ्चमः मध्यमः, धैवतस्थले निषादेन; षड्जेन ऋषभेण च, गम्भीरस्वरेषु एव ज्ञायते, न तु मध्यस्थे। अश्वस्य च अष्टकस्य अधःस्थाने द्वौ स्वरौ ज्ञेयौ; प्राकृतिकस्य वैणवस्य च गान्धारभागः प्रयुज्यते। शब्दस्य त्रिरूपं, कौशिकस्य सप्त रूपाणि; गान्धारभागस्य सम्पूर्णेन प्रतिक्रमनियमः स्थाप्यते; अतः मध्यमभागे मध्यमक्रमः विधीयते। गीतानि यानि विशेषरूपाणि अभिहितानि, तानि सप्तस्वरसम्बद्धानि स्युः; कौशिकस्य सप्त रूपाणि। एषा अंगसंकेतः इति कथ्यते; तुल्यमूल्ये द्वौ प्रमाणौ, द्वितीयस्थानात् नाभौ प्रमाणं न स्थाप्यते। उत्तरे यथा प्रकृतिः, तथा प्रमाणं लीयते; यत्र हन्तारः घटे सन्ति, तत्र प्रमाणं न अतीव। एकपदेन प्रमाणे, अपरः न वीरणे, तत्र संख्यायाः क्षयः 'गति' इति ज्ञायते। द्वितीयपदस्य भङ्गः गृह्यते; पूर्वं अष्टमे तृतीये च, द्वितीयः अन्यव्यवस्थायाम्। पदार्धसमत्वेन पञ्चमे पदभागः, पदयुक्तभागः मूलरूपे स्थाप्यते। चतुर्थे उत्तरस्यां, मद्रवती मद्रके च, दक्षिणस्यां मद्रके अपि, निर्दिष्टं प्रमाणं प्रवर्तते। प्रयोगः आदौ, द्वितीयः विवेकः; पदग्रहणं अस्माभिः—अत्र न अतिक्रमः। प्रयोगैकत्वं द्वयं, हे द्विजश्रेष्ठ; बहूनां संयोगः 'पताकाहरीन' इति प्रसिद्धः। त्रयाणां छन्दसां मध्ये, छन्दः सम्यक्; अष्ट संयोगाः सौवीरः मूर्च्छना च; यः कुशत्यात् श्रेष्ठः सः सप्त शुद्धस्वरां कथ्यते। एवं संगीतविधिं सूक्ष्मतया वर्णयित्वा, सूतः पुनः इतिहासं प्रवर्तयति—यदा रैवतः तं लोकं अगच्छत्, तदा सर्वे पुण्यजनाः राक्षसैः हताः, कुशस्थली विनष्टा। ततः तस्य धर्मज्ञस्य महात्मनः शतभ्रातृणः राक्षसैः बद्धाः, भयात् सर्वदिशं पलायन्ति। ते क्षत्रियाः भयवशात् इतरत्र च विभक्ताः; तत्र महान् वंशः उत्पन्नः, हे द्विजश्रेष्ठ। ते सर्वदिशं प्रयता इति प्रसिद्धाः धर्मिष्ठाः; धृष्टात् धार्ष्टकक्षत्रियाः, युद्धे धीराः। तेषां अनुयायिभिः सह त्रिसहस्रं महात्मनः क्षत्रियाः; नाभगस्य उत्तराधिकारी नाभागः, बलवान्। नाभागस्य पुत्रः अम्बरीषः, तस्य पुत्रः विरूपः; विरूपस्य पुत्रः पृषदश्वः, तस्य पुत्रः रथीतरः। एते क्षत्रियजाः, किन्तु अङ्गिरसवंश्या अपि स्मृताः; रथीतराणां श्रेष्ठाः, ब्राह्मणाः क्षत्रियवंशजाः। क्षुवतः मनोः ज्येष्ठात् इक्ष्वाकुः अभवत्; तस्य शतपुत्राः, इक्ष्वाकुः अतीव उदारः। तेषां ज्येष्ठः विकुक्षिः, नेमि दण्डः च—त्रयः; तस्य पुत्राः शकुनिप्रमुखाः पञ्चाशत्। राजानः उत्तरापथस्य प्रदेशं रक्षितवन्तः, दक्षिणदिशायाम् अपि अष्टचत्वारिंशत्। दक्षिणस्यां दिशि बीस श्रेष्ठ रक्षकाः; इक्ष्वाकुः ततः विकुक्षिं अष्टकायज्ञे नियुक्तवान्। राजा उवाच—श्राद्धाय मांसं आनय, पशून् हन, हे महाबल। अद्य अष्टकाय श्राद्धं कर्तव्यम्, न संशयः। स राजा विज्ञप्तः, शिकाराय निर्गतवान्; सहस्राणि पशून् हत्वा, विकुक्षिः श्रान्तः, शशकं खादितवान्। विकुक्षिः मांसं सेनया सह आनयन्, वसिष्ठं अभिषेकाय प्रेरितवान्। राज्ञा निर्देशितं वसिष्ठः विधिना मांसं सम्पाद्य, तद् दूषितं दृष्ट्वा, क्रुद्धः राजानम् उक्तवान्। राजन्, तव पुत्रः शूद्रः शशकं खादित्वा मांसं दूषितवान्; तव मांसं, हे दीप्तमान, न पितृयज्ञाय योग्यं। पूर्वं शशकं वनान्तरे पापेन खादितम्, हे निष्पापराजन्; अतः मांसं पितृभ्यः अशुद्धम्, राजश्रेष्ठ। इक्ष्वाकुः क्रुद्धः विकुक्षिं उवाच—पितृयज्ञाय नियुक्तः, त्वं शिकाराय गतः; शशकं वनान्तरे खादितवान्, अनृजुः, यज्ञपूर्वम्। अतः त्वां परित्यजामि; स्वमार्गं गच्छ। इक्ष्वाकुः वसिष्ठवाक्येन पुत्रं त्यक्तवान्। यदा इक्ष्वाकुः गतः, शशिः एतां पृथिवीं प्राप्तवान्, परमधर्मयुक्तः, अयोध्यायाः अधिपः अभवत्। वसिष्ठेन प्रेरितः, राज्यं शशिः शासितवान्; ततः राज्ये समृद्धिः अभवत्। कालात्, सः तत्रत्यं स्थानं परित्यज्य, हीनं पदं प्राप्तवान्; एतद् आख्यानं ज्ञात्वा, यज्ञे मांसं न खादेत्। यः अत्र मांसं खादति, तस्य मांसं तत्र खादिष्यामि; अतः बुद्धिमन्तः मांसस्य स्वरूपं कथयन्ति। शशेः उत्तराधिकारी ककुत्स्थः, वीर्ये महाबलः; ककुत्स्थः पूर्वं जातः, यदा इन्द्रः वृषरूपं धारयामास। एवं सूतः, संगीतविधिं च वंशपरम्परां च, श्रद्धया, विस्तारपूर्वकं, द्विजश्रेष्ठेभ्यः कथयति।