वायुपुराणम्

सूतः कथयति – तत्र संगीतशास्त्रे, विश्वरः, उष्ट्रः, कलाः च तानि सन्ति, यानि क्रमशः स्थानान्तरं गच्छन्ति; चक्रे द्वे अनुक्रमेण उत्पन्ने, मात्रया निश्चिते। कुमारः अन्यः ज्ञेयः, यः विस्तारयति दूरं गच्छति; स च अपाङ्गः नाम्ना, कलायाः एकाधिकः। श्येनः तु स्थानान्तरं प्राप्तः, कलामात्रे स्थितः; तस्मिन स्वरः, पूर्वात् भिन्नः वृद्धिः जायते। श्येनः अवरोहणीयः, श्रेष्ठः इति कथ्यते; कलायाः गणस्य मात्रया, बिन्दुः इति ज्ञायते। बिन्दुः कलायाः एकमात्रः कर्तव्यः, अक्षरान्ते स्थितः; विपर्ययस्वरः अपि भवेत्, किन्तु कठिनता नास्ति। उत्तमः स्वरः तु अधिष्ठानषड्जात् स्थानान्तरं प्राप्तः; उच्चस्वरे काकस्य यथा, आरोहणं अवरोहणं कर्तव्यं। द्वे सन्ताराख्ये चालयेत्, कारणं च; उच्चे अवरोहे, तत्र सम्यक् सिक्तव्यम्। द्वादशकलास्थानं स्थानान्तरं ज्ञेयम्; प्रेङ्खोलिताख्यं अलंकारः तत्र स्वरैः युक्तः। स्वरपरिवर्तने पुष्कलः वर्ण्यते; कलया पादयोः अन्येषु च योज्यते। यत् द्वाभ्याम् कलाभिः क्षीणम्, तत् क्षीणम् इति कथ्यते; उच्चारणे, विश्वरस्वरं तथा अष्टमस्वरं प्राप्तम्। अधः, उच्चं, अथवा गम्भीरं स्वरो यदि एकमात्रं विहीनः, सर्वे अन्ते एकः स्वरः इति मन्यन्ते। चतुर्यः विभागः 'मक्षिप्रच्छेदन' इति प्रसिद्धः; अलंकाराः ते त्रिंशत् संख्यायाः, स्थानप्रयोगे, कालमात्रायाः अनुसारे वर्णिताः। निर्माणम्, मात्रम्, परिवर्तनम्, लक्षणम्—एतेषां चतुर्विधं अलंकारार्थम् ज्ञेयम्। यथा स्वदेहे अलंकारः विप्रयुक्तः अतिव निन्द्यः, तथा अक्षरस्य विप्रयुक्तः अलंकारः अयुक्तः। यथा स्त्रियाः भूषणम् विविधविधम् युक्तम्, यदि विप्रयुक्तम्, तत् निन्द्यं भवति; तथा अक्षरस्य विप्रयुक्तः अलंकारः अतिव निन्द्यः। यथा कर्णभूषणम् पादे न दृश्यते, न कण्ठमणिः कटिप्रदेशे; तथा विप्रयुक्तः अलंकारः निन्द्यः। अलंकारकरणे अपि, यथायोग्यं रूपं दर्शयेत्, नियतपथेन विधिना च योजयेत्। अहं तु, सत्यम्, लक्षणम्, यथायोग्यप्रयोगं, गायकानां आचारं वर्णयिष्यामि, केवलं श्रुतिपरम्परया न उत्पन्नम्। अस्य विपर्ययः त्र्यशीतिः संख्यायाः कथ्यते; प्रारम्भे अपि षड्जगणः यदि नास्ति, मध्यस्वरः अथवा अधःस्वरः भवति। षड्जमध्यमयोः द्वयोः स्वरपद्धत्योः विपर्ययः तद्वद्; उच्चावचमात्रा षड्जस्य आविकस्य च ज्ञेयम्। सर्वस्वरेषु अलंकारप्रयोगः युक्तः; बाह्यगीतप्रयोगे पञ्चदश देवताः ज्ञायन्ते। गोस्वरेषु मध्यमभागः विपर्ययः; गीतेषु तेषां भेदः पथ्यां शोभां स्थापयति। सम्बन्धं च स्वरसम्बन्धं वर्णितम्; विपर्ययः सप्तस्वरक्रमेण प्रवर्तते। गान्धारभागेन चत्वारो गम्भीरस्वराः गीयन्ते; पञ्चमः मध्यमः, धैवतस्य निसादेन; षड्जेन ऋषभेन च, गम्भीरस्वरेषु एव ज्ञेयम्, न मध्यस्थे। अश्वस्य अष्टकस्य अधःस्वरे द्वे ज्ञेयः; प्राकृतिकवैणवे गान्धारभागः उपयुज्यते। शब्दस्य त्रिरूपम्, कौशिकस्य सप्तरूपम्; गान्धारभागस्य समग्रेण विपर्ययः नियमः स्थापितः; मध्यमभागस्य क्रमः मध्यमे नियोज्यते। गीतानि, यानि विशेषरूपेण वर्णितानि, सप्तस्वरयुक्तानि कर्तव्यानि; कौशिकस्य सप्तरूपाणि सन्ति। एतद् 'अङ्गसूचन' इति कथ्यते; द्वे सममात्रे, द्वितीयस्थानात् नाभौ मात्रानियमः न स्थाप्यते। उत्तरदेशे, यथा प्रकृतौ, मात्रानियमः एव लीयते; यत्र हन्तारः घटे, मात्रानियमः न अतिक्रान्तः। एकः पादः मात्रानियमः, अपरः वीरणं न; तत्र संख्या-क्षयः 'गमन' इति प्रसिद्धः। द्वितीयपादभङ्गः गृहीत्वा स्थाप्यते; पूर्वम् अष्टमे तृतीयम्, द्वितीयम् अन्यव्यवस्थायाम्। पादार्धसमत्वेन, पादभागः पञ्चमे, पादयुक्तभागः मूलरूपे अपि स्थाप्यते। चतुर्थे उत्तरदेशे, मद्रवती, मद्रके, दक्षिणमद्रके अपि, नियतं मात्रानियमं वर्तते। प्रथमः प्रयोगः, द्वितीयः सम्यग्ज्ञानम्; पादग्रहणम् अस्माभिः, अत्र न अतिक्रमः। प्रयोगैकत्वम्, द्वे एव, बहूनां संयोजनम् 'पताकाहरिण' इति प्रसिद्धम्। त्रयाणां छन्दसां मध्ये, छन्दः सम्यक्; अष्ट संयोजनानि 'सौवीर' तथा 'मूर्छना' इति; यः कुशत्यात् श्रेष्ठः, सप्तशुद्धस्वरः कथ्यते। एवं संगीतशास्त्रस्य विविधानि स्वरकलानियमानि, अलंकारप्रयोगः, छन्दः, मात्रानियमः, स्वरान्तरप्रयोगः च सूतः आदरपूर्वकं वर्णयति। ततः, रैवतस्य तं लोकं गच्छन्तं दृष्ट्वा, सर्वे पुण्यजनाः राक्षसैः हताः, कुशस्थली विनष्टा। तस्य धर्मिष्ठस्य महात्मनः शतभ्रातरस्सर्वे राक्षसैः बद्धाः, भयात् सर्वदिशः पलायिताः। ते क्षत्रियाः, भयेन अभिभूताः, इतस्ततः व्यपेताः; किन्तु तत्र महान् वंशः उत्पन्नः, द्विजश्रेष्ठ। ते सर्वदिशः प्रयाताः इति प्रसिद्धाः धर्मिष्ठाः; धृष्टात् धार्ष्टकक्षत्रियाः उत्पन्नाः, युद्धे धीराः।