वायुपुराणम्

एवं सप्तस्वराः सम्पूर्णाः, तेषां च विकाराः यथावत् निरूपिताः। षड् अपि सामान्याः न सन्ति, षड् अपि अधराः इति निर्दिष्टम्। पूर्वाचार्यमतं सम्यक् विज्ञाय, अहम् अनुक्रमेण त्रिंशद् अलङ्कारान् वक्ष्यामि, तान् शृणु। अलङ्काराः स्वस्वाक्षरकारणैः, पादविन्यासनिबन्धनैः, परीक्षया च निरूप्यन्ते। अलङ्कारस्य सिद्धिः अर्थशब्दवाक्यसम्बन्धेन कथिता, गीतशब्दाः अग्रे वापि अन्ते च स्थाप्यन्ते। त्रयः स्थानभेदाः ज्ञेयाः—उरः, कण्ठः, शिरश्च; एतेषु त्रिषु स्थितिषु श्रेष्ठं विधिं आचरन्ति। चत्वारि स्वाभाविकानि अक्षराणि, चत्वारि प्रकारविश्लेषणानि, अष्टौ च विकाराः, तान् देवाः षोडशधा विदुः। अक्षरविशारदाः स्थिरं, चलं, तृतीयं अवरोहणं, चतुर्थं आरोहणं च जानन्ति। तेषु एकं चलं च स्थिरं च भवति, चले च स्थिरे च; आरोहणेषु अक्षरेषु, अवरोहणं अपि निर्दिश्यते। आरोहणेनैव आरोह्यते इति तज्ज्ञाः जानन्ति; तेषां अक्षराणां अलङ्कारान् शृणु। चत्वारः अलङ्काराः—स्थापनम्, अनुक्रमगतिः, भ्रान्तिः, अभ्रान्तिः च; तेषां लक्षणानि वक्ष्यामि। विस्वर, उष्ट्र, कला इति ये, ते परं स्थानं गच्छन्ति; चक्रे द्वौ अनुक्रमेण जायेताम्, प्रमाणेन निश्चितौ। कुमारोऽन्यः ज्ञेयः, यः विस्तारं गच्छति; स च अपाङ्ग इति कथ्यते, स कला अधिकः। श्येनः परे काले जायते, कला प्रमाणे स्थितः; तत्र तस्मिन्न् स्वरं प्रति वृद्धिः, पूर्वात् विशेषतः। श्येनः अवरोहणः, श्रेष्ठः इति कथ्यते; कला समूहस्य प्रमाणेन, बिन्दु इति ज्ञायते। बिन्दुः एका कला कर्तव्यः, अक्षरान्ते स्थितः; अपि च प्रतिलोमः स्वरः जायेत, किं तु सुलभेन न। श्रेष्ठः स्वरः सः, यः मूलषड्जात् परे काले स्थितः; आरोहणम् अपि अवरोहणम् अपि कार्यम्, यथा काकस्योत्तमस्वरे। द्वौ सन्तारौ चलनीयौ, हेतुः अपि तथैव; आरोहणावरोहणे सति, सम्यक् सिञ्चनीयौ। द्वादशकला स्थानम्, परे काले; प्रेङ्खोलितः अलङ्कारः तेन स्वरैः युक्तः। स्वरान्तरेण पुष्कलः वर्ण्यते; सः कला मध्ये पादयोः अन्येषां च स्थाप्यते। यद् द्वाभ्यां कलाभ्यां हीनं, तत् न्यूनम् इति स्मृतम्; उच्चारणे सति, सः स्वरः विस्वरं प्रति वर्धते, अष्टमं स्वरं प्रति च। किं तु, अधः, ऊर्ध्वं, अथवा अधोऽधः, यदि एककालेन विना, सर्वेऽपि अन्ते एकः स्वरः इति परिगण्यते। चतुर्विभागसमूहः 'मक्षिप्रच्छेदन' इति विख्यातः; त एव अलङ्काराः, त्रिंशद् संख्या, स्थानप्रमाणयोजनया वर्ण्यन्ते। निर्माणं, प्रमाणं, विकारः, लक्षणं—एते चत्वारः अलङ्कारस्य प्रयोजनानि ज्ञेयानि। यथा स्वदेहे अलङ्कारो विप्रयुक्तः महता निन्द्यते, तथा अक्षरस्य स्वभावविरुद्धो अलङ्कारः न कर्तव्यः। यथा स्त्रीणां भूषणं विविधसंयोगेन, विप्रयुक्तं न शोभते, तथैव अक्षरस्य विप्रयुक्तो अलङ्कारः निन्द्यः। न कर्णाभरणं पादयोः दृश्यते, न हारः कटिस्थले, तथैव विप्रयुक्तः अलङ्कारः निन्दनीयः। अलङ्कारे क्रियमाणे अपि, यथाविधि रूपं दर्शयेत्, नियतपथे च विधिना योजनीयः। अधुना तत्त्वतः लक्ष्यम्, यथायोग्यं प्रयोजनं, गायकेभ्यः च व्यवहारं वक्ष्यामि, न केवलं श्रुतिपराम्पर्येण। तेषाम् प्रतिलोमं त्र्यशीतिः संख्या इति स्मृतम्; आदौ अपि षड्जसमूहस्य अभावे, स मध्यं अथवा मन्दं भवति। षड्जमध्यमयोः द्वयोः स्वरप्रणाल्यां प्रतिलोमं तथैव; उच्चनीचप्रमाणं ज्ञेयं षड्जाविकयोः अपि। सर्वेषां स्वराणां अलङ्कारयोगः यथावत्; गीतबाह्यस्य अनुसरणेन पञ्चदश देवताः विज्ञायन्ते। गावस्वरेषु, मध्यमभागः प्रतिलोमः; तेषां भेदः गीतिषु, शोभायाः पथि प्रतिष्ठितः। सम्बन्धं च स्वरसम्बद्धं च निरूपितम्; प्रतिलोमं सप्तस्वरक्रमेण प्रवर्तते। गान्धारभागेन चत्वारः मन्दस्वराः गायन्ते; पञ्चमः मध्यमः, धैवतस्य निषादेन; षड्जेन ऋषभेण च, केवलं मन्देषु, न तु मध्येषु। अश्वस्याष्टकस्य च मन्दे द्वौ ज्ञेयौ; स्वाभाविके वैणवे च गान्धारभागः प्रयुज्यते। शब्दस्य त्रिरूपं, कौशिकस्य सप्तरूपम्; गान्धारभागस्य सम्पूर्णेन प्रतिलोमविधिः निश्चितः; तथा मध्यमभागस्य अनुक्रमः नियतः। गीतानि ये विशेषरूपाणि निर्दिष्टानि—तानि सप्तस्वरसम्बद्धानि स्युः, कौशिकस्य च सप्तरूपाणि भवन्ति। एतत् 'अङ्गसूचन' इति कथ्यते; द्वौ तुल्यप्रमाणौ, द्वितीयस्थानात् प्रमाणं नाभौ न स्थाप्यते। उत्तरदिग्भागे अपि, स्वभाववत् प्रमाणं लीयते; यत्र हन्तारः पिण्डे, तत्र प्रमाणं नातिक्रामति। एकः पादः प्रमाणे, अपरः वीरणे न, तत्र संख्या-अपचयः 'गति' इति ज्ञायते। एवं, हे भगवन्, स्वरालङ्कारविज्ञानं, तस्य भेदाः, प्रयोगः च, यथाशास्त्रं निरूपितम्।