वायुपुराणम्

राजा प्राचीनबर्हिः सर्वैः सह नृपतिभिः जगतोऽनुवृत्त्यर्थं सम्पूर्णफलमवेक्ष्य कोपं त्यक्तवान्। तदा सोमेन प्रोक्तं—"पृथिव्यां पुनः वृक्षाः भविष्यन्ति, वह्निवायू च शान्तौ भवन्तु। एषा कन्या वृक्षेषु दीप्त्या शोभमानाऽस्ति, सा तेषां परमरत्नमिति। आगामिनि काले ज्ञातेयं गवां पयसा पोषिता, सा वृक्षसम्भवा मारीषा नाम। सोमेन पालिता, एषा भवत्वेषां पत्न्यर्था।" "मम शक्त्या च तव शक्त्यर्धेन च, अस्यां बुद्धिमान् पुत्रो भविष्यति—दक्षः प्रजापतिः। स तव तेजसा युतः, वह्निवन्महातेजाः, पृथिव्यां दग्धेषु प्राणिषु पुनरुत्पत्तिं च वृद्धिं च करिष्यति।" सोमस्य वचनं श्रुत्वा प्रचेतसः वृक्षेषु कोपं निगृह्य मारीषां धर्मतः पत्नीत्वेन स्वीकृतवन्तः। तेषां संकल्पात् मारीषायां गर्भः सम्प्राप्तः; दशभ्यः प्रचेतोभ्यः मारीषायाश्च प्रजापतिः दक्षः अभवत्। सोमांशसंयुक्तः तेजस्वी दक्षः जातः। पूर्वं सः मनसः संकल्पात् प्रजाः ससर्ज, अनन्तरं संयोगेन। दक्षः मनसा स्थावरजङ्गमान् द्विपद्-चतुष्पदादीन् ससर्ज, ततः स्त्रियः अपि निर्ममे। तेन दश कन्याः धर्माय, त्रयोदश कश्यपाय, सप्तविंशतिं सोमाय कालव्यवस्थायै दत्ताः। ततोऽरिष्टनेमये चतस्रः, बाहुपुत्राय द्वे, अङ्गिरसे द्वे, कृत्शाश्वाय एकां कन्यां दत्तवान्; तासां संततिः शृणु। चाक्षुषमणोः षष्ठस्य च मनोः मध्ये कालः विहितः, वैवस्वतस्य सप्तमस्य प्रजापतेः कालोऽपि विहितः। ताभ्यः देवाः, पक्षिणः, पशवः, सर्पाः, दानवाः, दितेः पुत्राः, गन्धर्वाः, अप्सरसः, अन्याश्च जातयः अभवन्। तदा प्रभृति लोके प्रजाः संयोगेन जाताः; पूर्वे तु संकल्पदृष्टिस्पर्शैः सृष्टिरभवत्। देवानां, असुराणां, दिव्यर्षीणां, महात्मनः दक्षस्य च उत्पत्तिः पूर्वमेव वर्णिता। प्रजापतेः प्राणात् दक्षस्य जन्म यथा त्वया उक्तम्; सः महातपाः प्रचेतसः रूपं कथं पुनः प्राप्तवान् इति नः संशयः। सोमस्य पौत्रः कथं तस्य श्वशुरः अभवत्, इति च अस्माकं संशयः—एतत् विस्तरेण व्याख्याय। सर्वेषां सत्त्वानां सृष्टिलयौ सततम् अनवबुद्धाः न भवन्ति—श्रेष्ठाः पुरुषाः, मुनयः, विद्वांसः। सर्वेऽपि—दक्षादयः—युगे युगे पुनः पुनः उत्पद्यन्ते, पुनश्च लीयन्ते; तत्र पण्डिताः न मुह्यन्ति। तत्र तु न वरिष्ठता न च कनिष्ठता, तप एव श्रेष्ठतमं, बलं कारणमिति स्मृतम्। यः चाक्षुषमन्त्रस्य सृष्टिं जानाति, सः स्थावरजङ्गमं च, सः मर्त्यजीवनात् परं गच्छति, दिव्यलोके च पूज्यते। एवं चाक्षुषमणोः सृष्टिः एकत्र वर्णिता; षड् वैश्वानर्याः सृष्टयः स्वायम्भुवाद्याः चाक्षुषान्ताः सम्यग् क्रमशः कीर्तिताः। मया यथाबुद्धिं सृष्टयः उक्ताः; तासां विस्तारः वैवस्वतसृष्टौ ज्ञेयः। विवस्वतः सर्वाः सृष्टयः अनन्ताः, न चातिशयेन; आरोग्याय, दीर्घायुषे, धर्माय, कामाय, अर्थाय—यः एतानि गुणानि अनसूयया पठति, सः तानि एव लभते। अधुना अहं वैवस्वतस्य महात्मनः सृष्टिं समासविस्तराभ्यां कथयिष्यामि; शृणु। सूत उवाच—ततः सप्तमे चक्रे, वैवस्वतमनोर्युगे, मरिचिकश्यपयोः देवाः परमर्षयश्च अभवन्। आदित्या, वसवः, रुद्राः, साध्याः, विश्वे, मरुतः, भृगवः, आङ्गिरसाश्च—एतेषां देवगणानां वर्गाः स्मृताः। आदित्या, मरुतः, रुद्राः—एते कश्यपस्य पुत्राः ज्ञेयाः; साध्याः, वसवः, विश्वे च—एते धर्मपुत्राः तिस्रः सङ्घाः। भृगोरपि भर्गवो देवः, अङ्गिरसः आङ्गिरसः पुत्रः; वैवस्वतान्ते, एते देवाः सदा कामतः जाताः। एषा वर्तमानसृष्टिः मरिचिसृष्टिरिति विज्ञेया; तेषु वर्तमानः बलवान् इन्द्रः नाम्ना प्रसिद्धः। अतीतानागतवर्तमानाः सर्वे इन्द्राः मन्वन्तराणां समरूपाः ज्ञेयाः। यः गतानागतवर्तमानाधिपः, सहस्राक्षः पुरन्दरः, सर्वे च मघवान्नामानः, शृङ्गिणः, वज्रधारिणः, शतयज्ञकृतः, शतगुणं कृतवन्तः। त्रिषु लोकेषु सर्वे प्राणी—बलवन्तो वा दुर्बलाः—धर्मादिकारणैः अपि जय्याः नियंत्र्यन्ते। तेजसा, तपसा, बुद्ध्या, बलात्, विद्यया, वीर्येण च, ये गतानागतवर्तमानाधिपतयः, ते बलवन्तः भवन्ति; एतत् सर्वं प्रवक्ष्यामि—शृणुत। भूतं, भविष्यत्, वर्तमानं च त्रयो लोकाः द्विजातिभिः स्मृताः; पृथिवी भूर्लोकः, अन्तरिक्षं भुवः, भविष्यत् स्वर्गः—एतेषां साधनं वक्ष्यामि। पुत्रकाम्यया ध्यानं कुर्वतः ब्रह्मणा आदौ 'भूः' इति उच्चारितम्; ततः भूर्लोकः अभवत्। अस्मिन्सति, 'भवत्' इति पुनः ब्रह्मणा उक्तम्; सतित्वात् अस्य लोकस्य भूर्लोकत्वं प्राप्तम्; तस्मात् प्रथमः लोकः भूः इति द्विजातिभिः स्मृतः। अस्मिन्सति, 'भवत्' इति ब्रह्मणा पुनरुक्तम्; 'भवत्' इति यद्भवति, तदेव कालशब्दः इति। भवनात् भूवर्लोकः इति व्युत्पत्तिविद्भिः उक्तम्; अन्तरिक्षं भुवः, एवं द्वितीयः लोकः नाम्ना स्थितः। भूवर्लोके जातमात्रे, ब्रह्मणा तृतीयः शब्दः 'भव्य' इति प्रोक्तः; तस्मात् भव्यलोकः अभवत्।