वायुपुराणम्

रैवतः स्वकन्यया सह ब्रह्मा-विस्मये गन्धर्वस्य गीतं श्रुत्वा, तत्र देवेशस्य क्षणः मानुषाणां युगानां बहुलः अभवत्। ततः स युवान् एव स्वपुरं प्रत्यागच्छत्, यत्र यादवैः पूर्णं, बहुविभवद्वारैः रमणीयं द्वारवतीनगरं कृतम्। भोज-वृष्ण्यन्धकैः रक्षितं, वसुदेवस्य नेतृत्वे, रैवतः शत्रुनाशकः तेषां वृत्तान्तं यथार्थं श्रुत्वा। सः स्वपुण्यकन्यां रेवतीं बलदेवाय दत्त्वा, मेरुशिखरे तपस्यां समारभत। रामः धर्मात्मा रेवत्या सह सुखं उपभोगं कृतवान्। ततः तं वृत्तान्तं श्रुत्वा, ऋषयः पुनः पृष्टवन्तः— "हे सूतपुत्र! युगानां गत्यन्ते रेवती कथं न वृद्धा अभवत्, न च श्वेतकेशा अभवत्? शर्यातेः पुत्रस्य मेरुगतस्य वंशः कथं अद्यापि पृथिव्यां स्थितः? तत्त्वं ज्ञातुमिच्छामः। देवगन्धर्वाणां गणाः केषां किं रूपं च? रैवतः तेषां श्रवणेन युगं केवलं क्षणमिव मन्यते।" सूतः प्रत्युवाच— "ब्रह्मलोकस्थे तत्र वृद्धिः, क्षुधा, तृष्णा, मृत्युभयम्, रोगः च नास्ति। गन्धर्वलोकस्य यः प्रश्नः, तं सत्यं वक्ष्यामि। सप्त स्वराः, त्रयो ग्रामाः, एकविंशति प्रकाराः, एकपञ्चाशद् तालाः—एषा स्वरव्यवस्था। षड्जः, ऋषभः, गान्धारः, मध्यमः, पञ्चमः, धैवतः, निषादः—एते स्वराः। मध्यमग्रामे सौवीरी, हरिणास्या, चतुर्थः शुद्धमध्यमा, ताम्रबलसम्पन्ना। शार्ङ्गी, पावनी, दृष्टाका—एते मध्यमग्रामप्रकाराः; शृणु षड्जग्रामम्। उत्तरमन्द्रा, रजनी, उत्तरायता, शुद्धषड्जा, सप्तमः—एते। गान्धारग्रामे—आग्निष्टोमिकः, वाजपेयिकः, पौण्ड्रकः, अश्वमेधिकः, राजसूयः, चक्रसुवर्णकः, गोसवः, महावृष्टिकः, ब्रह्मदानः, प्राजापत्यः। नागपक्षाश्रयः, गोतरः, हयक्रान्तः, मृगक्रान्तः, विष्णुक्रान्तः; सूर्यक्रान्तः, वरेण्यः, मदनकुक्कुटगीतः; सावित्रः, अर्धसावित्रः, मद्रमः सर्वतोदिशम्। सुवर्णः, सुतन्द्रः, विष्णु, वैष्णुवरः; सागरः, विजयः—सर्वे सर्वजनानां मनोहराः। हंसः, ज्येष्ठः, तुम्बुरुप्रियः; मधात्र्यः, गन्धर्वसंयुक्तः। अलम्बुषाप्रियः, नारदप्रियः; भीमसेनकथितः, नागप्रियः। करोपनीतः, विनता, श्रीराख्यः, भृगुप्रियः; मध्यमग्रामे विंशतिः, षड्जग्रामे चतुर्दश। गान्धारग्रामे पञ्चदशः, गान्धारी सौवीरा च ब्रह्मणा स्तूयते। उत्तरस्वरे ब्रह्मा देवता; हरिदेशे जातः, हरिमुखे उत्पन्नः; हरिमुखे modulation, इन्द्रः तत्र देवता। मरुतः शब्दे विस्तारः, तस्मात् युगे उत्पन्नः, मरुतः देवता। मनुदेशे जातः modulation शुद्धमध्यमः, तत्र शुद्धमध्यमस्वरः, गन्धर्वः देवता। मृगैः सह गच्छति, सिद्धमार्गदर्शकः; तस्मात् मार्गी, मृगेन्द्रः देवता। आश्रमैः, पौरवैः, रवैः सह modulation संयोगः; तस्मात् रात्रिः धूलिसंयुक्ता। तालः उत्तरमन्द्रः, षड्देवताः; तस्मात् प्रथमः उत्तरतालः विस्तारः; उत्तरमन्द्रः, ध्रुवः देवता। अपानाद् उत्तरीयता, धैवतस्य modulation; तत्र पितरः देवता श्राद्धकर्मणि। शुद्धषड्जस्वरस्य स्थापनया, महर्षयः अग्निं पूजयन्ति; तस्मात् शुद्धषड्जः। सद्गुण modulation कृत्वा, पञ्चमस्वरः; यक्षिका modulation यक्षदेवता। नागदृष्टे विषम्; गीतानि तत्र न गच्छन्ति; ब्रह्मणा हृतानि, नागाः देवता; नागमोडुलेशन, वरुणः देवता। पक्षिसमत्वेन, किन्नराः प्राप्नुवन्ति; तस्मात् उत्तम modulation, पक्षिराजः देवता। गान्धारमधुर्ये पृथिव्यां अर्थं धारयति; तस्मात् शुद्धगान्धारी, गन्धर्वः देवता। गान्धारानुगमनात् modulation उत्पन्नः; तस्मात् उत्तरा गान्धारी, वसवः देवता। एषा महाभूतः, पितामहस्थापिता; तस्मात् षड्ज modulation अग्निदेवता। दिव्यं, विस्तारमण्डलं, मन्दषष्ठ modulation; गुणनिवृत्तनामकाः, पञ्चमः तत्र धैवतः। एवं सूतः ऋषिभ्यः गन्धर्वलोकस्य स्वरतालादिकं, देवगणानां स्वरसंयोजनं, रैवतेः कालपरिवर्तनं च श्रद्धया कथयामास।