वायुपुराणम्

तृणबिन्दोः कन्या द्रविडा नाम्ना अभवत्, या विश्रवसः जननी आसीत्। तस्य पुत्रः विशालः धर्मपरायणः राजा आसीत्। विशालात् विशाला उत्पन्नः, यः तस्य दृष्ट्या सृष्टः अभवत्; तस्य पुत्रः वीर्यवान् राजा हेमचन्द्रः आसीत्। हेमचन्द्रस्य अनन्तरं सुचन्द्रः प्रसिद्धः अभवत्; सुचन्द्रस्य पुत्रः राजा धूम्राश्वः इति विख्यातः आसीत्। धूम्राश्वस्य पुत्रः विद्वान् सृञ्जयः अभवत्; सृञ्जयस्य पुत्रः तेजस्वी सहदेवः आसीत्। सहदेवात् धर्मिष्ठः पुत्रः कृष्णाश्वः अभवत्; कृष्णाश्वस्य पुत्रः वीर्यवान् दीप्तिमान् सोमदत्तः आसीत्। सोमदत्तस्य पुत्रः राजर्षिः जनमेजयः अभवत्; जनमेजयस्य पुत्रः प्रसिद्धः प्रमतिः आसीत्। तृणबिन्दोः प्रसादेन वैशालीनगरस्य सर्वे राजानः दीर्घायुषः महात्मानः शक्तिमन्तः धर्मपरायणाश्च अभवन्। शर्यातिः द्वौ पुत्रौ उत्पादितवान्—यत्र प्रसिद्धः पुत्रः आनर्तः, कन्या सुकन्या, या च्यवनस्य पत्नी अभवत्। आनर्तस्य वीर्यवान् पुत्रः रेवा नाम्ना अभवत्; आनर्तः तस्य भूमिः, यस्य राजधानी कुशस्थली आसीत्। रेवा पुत्रः रैवतः धर्मिष्ठः ककुध्मी नाम्ना अभवत्; सः शतस्य भ्रातृणां ज्येष्ठः राजा अभवत्, कुशस्थलीं प्राप्तवान्। सः तया कन्यया सह ब्रह्मणः समीपे गन्धर्वं श्रुतवान्; देवेशस्य एकः क्षणः मर्त्यानां बहूनि युगानि अभवत्। ततः सः तदा अपि युवा स्वनगरं प्रत्यागच्छत्, यद् यादवैः पूर्णं, द्वारवती नाम्ना रम्यं नगरे अनेकद्वारयुक्तम् अभवत्। भोज-वृष्ण्यन्धकैरुपरक्षितं, वसुदेवस्य नेतृत्वे, रैवतः शत्रुनाशकः तेषां सत्यं वृत्तान्तं श्रुतवान्। सः स्वधर्मपत्न्यां रेवत्यां बलदेवाय दत्तवान्, ततः मेरुशिखरे तपस्यां प्रविष्टवान्। रामः धर्मात्मा रेवत्याः सह सुखं अनुभूतवान्; तद्वृत्तान्तं श्रुत्वा, मुनयः पुनः पृष्टवन्तः। ते ऊचुः—"हे सूतपुत्र, युगानां प्रवाहे, रेवती कथं न वृद्धा अभवत्? कथं सा श्वेतकेशा न अभवत्, भगवन्?" "शर्यातिपुत्रस्य मेरुगतस्य वंशः कथं अद्यापि भूमौ अस्ति? तत्त्वं वक्तुम् इच्छामः।" "कियन्तः के च देवगन्धर्वगणाः? तेषां श्रवणेन रैवतः युगानि क्षणमात्रं इति मन्यते।" सूतः प्राह—"ब्रह्मलोके न वृद्धिः, न क्षुधा, न तृष्णा, न मृत्युभयम्; न च रोगः तत्र वर्तते।" "यद् यूयं उत्तमाः मुनयः गन्धर्वलोकस्य विषये पृच्छथ, तत् सत्यं वक्ष्यामि।" "सप्त स्वराः, त्रयो ग्रामाः, एकविंशति जातयः, एकपञ्चाशत् तालाः—एषा स्वरव्यवस्था।" "षड्जः, ऋषभः, गान्धारः, मध्यमः, पञ्चमः, धैवतः, निषादः—एते स्वराः विज्ञेयाः।" "मध्यमग्रामे सौवीरी, हरिणास्या च; चतुर्थः शुद्धमध्यमा, कालबलसम्पन्ना।" "शार्ङ्गी, पावनी, दृष्टाका—एते मध्यमग्रामजातयः; शृणु षड्जग्रामजातयः।" "उत्तरमन्द्रा, रजनी, उत्तरायता, शुद्धषड्जा, सप्तमी च—एते ज्ञेयाः।" "गान्धारग्रामस्य अन्याः जातयः—आग्निष्टोमिकः प्रथमः, वाजपेयिकः द्वितीयः।" "पौण्ड्रकः तृतीयः, अश्वमेधिकः चतुर्थः, राजसूयः पञ्चमः, चक्रसुवर्णकः षष्ठः।" "गोसवः सप्तमः, महावृष्टिकः अष्टमः, ब्रह्मदानः नवमः, प्राजापत्यः अनन्तरम्।" "नागपक्षाश्रयः, गोतरः, हयक्रान्तः, मृगक्रान्तः, विष्णुक्रान्तः च रम्यः।" "सूर्यक्रान्तः, वरेण्यः, मदनकुक्कुटगीतः; सावित्रः, अर्धसावित्रः, मद्रमः सर्वतः।" "सुवर्णः, सुतन्द्रः, विष्णुः, वैष्णुवरः; सागरः, विजयः—सर्वे सर्वजनान् मोहयन्ति।" "हंसः, ज्येष्ठः, तुम्बुरुप्रियः; रम्यः मधात्रयः, गन्धर्वानुगतः।" "आलम्बुषाप्रियः, नारदप्रियः; भीमसेनकथितः, नागप्रियः।" "करोपनीतः, विनता, श्रीराख्यः, भृगुप्रियः; मध्यमग्रामे विंशति, षड्जग्रामे चतुर्दश।" "गन्धारग्रामे पञ्चदश, गन्धारि सौवीरसमेता ब्रह्मणा स्तूयते।" "उत्तरस्वरे ब्रह्मा देवता; हरिदेशे जातः, हरिमुखात् उत्पन्नः; हरिमुखप्रणतिः, इन्द्रः अधिपः।" "मरुतोः शब्दक्षेत्रे प्रसारितः, युगे उत्पन्नः, मरुत् देवता।" "मनुदेशे जातः, शुद्धमध्यमप्रणतिः; तत्र शुद्धमध्यमस्वरः, गन्धर्वः देवता।" "मृगैः सह गच्छति, सिद्धानां मार्गदर्शकः; अतः मार्गी, मृगेन्द्रः देवता।" "आश्रमैः सह, बहवः पौरवाः रवा च; एषा प्रणतिः संयोगः, तस्माद् रात्रिः रजसा सह।" एवं तृणबिन्दोः वंशः, शर्यातिपुत्रस्य वंशः, रैवतस्य वृत्तान्तः, रेवत्याः विवाहः, गन्धर्वलोकस्य स्वरव्यवस्था, देवगन्धर्वगणाः च, सूतेन मुनिभ्यः श्रद्धया कथितम्।