वायुपुराणम्

कषुपस्य विंशः पुत्रः प्रतीयमानः प्रतीमा नामासीत्। तस्य धर्मात्मा विविंशुः पुत्रः अभवत्, स च महात्मा कीर्तिमान् आसीत्। विविंशोः धर्मिष्ठः महाबलश्च खनिनेत्रः पुत्रः अभवत्। तस्य पुत्रः करन्धमः, स तु त्रेतायुगादौ जातः। करन्धमस्य पुत्रः आसीदाविक्षिः, स तु पितरं गुणैः अतिक्रान्तवान्। तस्य पुत्रः मरुत्तो नाम धर्मात्मा चक्रवर्तिसमः आसीत्। सः सम्पूर्णबन्धुबान्धवसहितः संवर्त्तेन स्वर्गं नीतः। तस्मिन्नेव यज्ञे संवर्त्तस्य बृहस्पतेः च महान् विवादः अभवत्। बृहस्पतिः यज्ञसंपदं दृष्ट्वा कोपं जगाम। संवर्त्तेन यज्ञं हृतं दृष्ट्वा बृहस्पतिः महाक्रोधेन ताडितः, स देवैः शमितः, यतः सः लोकान् नाशयितुं शक्तिमान् आसीत्। तस्मात् चक्रवर्तिनः मरुत्तस्य पुत्रः नरिष्यन्तः नाम अभवत्। नरिष्यन्तस्य दण्डधरः राजा, यः दम इति अपि कथ्यते, तस्य पुत्रः अभवत्। तस्य वीर्यवान् राष्ट्रवर्धनः पुत्रः आसीत्। राष्ट्रवर्धनस्य पुत्रः सुधृतिः, सुधृतेः पुत्रः नरः। स एव केवलस्य पुत्रः बन्धुमान् नाम अभवत्। बन्धुमतः पुत्रः धर्मात्मा शीघ्रगामी राजा आसीत्। वेगवतः पुत्रः बुधः, बुधस्य पुत्रः तृणबिन्दुः। सः त्रेतायुगस्य प्रारम्भे तृतीययुगे राजा अभवत्। तस्य कन्या द्रविडा नाम, या विश्रवसः माता अभवत्, पुत्रः च विशालः नाम परमधर्मिष्ठः राजा आसीत्। विशालात् दृष्टिमात्रेणोत्पन्ना विशाला नाम कन्या अभवत्। तस्य पुत्रः महाबलः हेमचन्द्रः राजा अभवत्। हेमचन्द्रस्य पश्चात् सुचन्द्रः प्रसिद्धः अभवत्, सुचन्द्रस्य पुत्रः राजा धूम्राश्वः अभवत्। धूम्राश्वस्य पुत्रः विद्वान् सृञ्जयः, सृञ्जयस्य पुत्रः प्रसिद्धः महाबलश्च सहदेवः। सहदेवस्य परमधर्मात्मा पुत्रः कृशाश्वः अभवत्, कृशाश्वस्य पुत्रः महाबलः तेजस्वी च सोमदत्तः। सोमदत्तस्य राजर्षेः पुत्रः जनमेजयः, जनमेजयस्य पुत्रः प्रसिद्धः प्रमतिः अभवत्। तृणबिन्दोः प्रसादेन वैशाल्याः सर्वे राजानः दीर्घायुषः महात्मानः महाबलिनः च धर्मिष्ठाश्च अभवन्। शर्यातेरपि यमलौ जातौ, तयोः पुत्रः प्रसिद्धः आनर्तः, कन्या च सुकन्या, या च्यवनस्य पत्नी अभवत्। आनर्तस्य पुत्रः वीर्यवान् रेवा नाम आसीत्। आनर्तः एव सा भूमिः, यस्यां कुशस्थली नाम नगरी आसीत्। रेवेः पुत्रः रैवतः, धर्मात्मा ककुध्मी नाम आसीत्। सः शतभ्रातॄणां ज्येष्ठः राजा अभवत्, कुशस्थलीं प्राप्तवान्। सः कन्यया सह ब्रह्मणः समीपे गन्धर्वं श्रुतवान्। तत्र देवाधिदेवस्य क्षणमात्रं मर्त्यस्य बहूनि युगानि अभवन्। ततः सः युवैव स्वनगरं प्रत्यागच्छत्, या यदुभिः पूर्णा, द्वारवती नाम रम्या नगरी जाताभूत्। सा नगरी भोजैः, वृष्णिभिः, आन्धकैः च, वसुदेवमुख्यैः रक्षिता आसीत्। रैवतः शत्रुनाशकः तेषां यथार्थं चरित्रं श्रुतवान्। सः धर्मात्मन्याः कन्यायाः रेवत्याः विवाहं बलदेवेन सह कृतवान्, ततः सः मेरुशिखरे तपः अकरोत्। रामः धर्मात्मा रेवत्या सह सुखं प्राप्तवान्। तदनन्तरं मुनयः तदाख्यानं श्रुत्वा पुनः पप्रच्छुः—"हे सूतपुत्र, युगसहस्राणि गतेषु रेवती कथं न वृद्धा अभवत्? कथं सा न श्वेतकेशी जातः? एवं च, यः मेरुं गतः शर्यातिपुत्रः तस्य वंशः अद्यापि पृथिव्यां कथं स्थितः? एतद् वयं श्रोतुमिच्छामः। देवगन्धर्वसमूहाः के च कियन्तश्च? तेषां श्रवणेन रैवतस्य युगानि क्षणमिव अभवन्।" सूतः उवाच—"तत्र न वृद्धिः, न क्षुधा, न तृष्णा, न मृत्युभयं, न च रोगः ब्रह्मलोकं प्राप्तस्य। यद् गन्धर्वलोकस्य यथार्थं पृच्छथ, तत् सत्यं वः कथयामि। सप्त स्वराः, त्रयो ग्रामा, एकविंशतिः मूर्छनाः, एकपञ्चाशत् तालाः—एषा स्वरव्यवस्था। षड्जः, ऋषभः, गान्धारः, मध्यमः, पंचमः, धैवतः, निषादः—एते स्वराः ज्ञेयाः। मध्यमग्रामे सौवीरी, हरिणास्या च, चतुर्थी शुद्धमध्यमा, या कालेन बलसम्पन्ना। शार्ङ्गी, पावनी, दृष्टाका—एताः मध्यमग्राममूर्छनाः; अधुना षड्जग्रामं शृणुत। उत्तरमन्द्रा, रजनी, उत्तरायता, शुद्धषड्जा, सप्तमी—एते ज्ञेयाः। गान्धारग्रामस्यापि मूर्छनाः शृणुत—आग्निष्टोमिका प्रथमाः, वाजपेयिका द्वितीया। तृतीया पौण्ड्रका, चतुर्थी अश्वमेधिका, पञ्चमी राजसूया, षष्ठी चक्रसुवर्णका। सप्तमी गोसवा, अष्टमी महावृष्टिका, नवमी ब्रह्मदानिका, ततः प्राजापत्यी। नागपक्षाश्रया, गोतरा, हयक्रान्ता, मृगक्रान्ता, विष्णुक्रान्ता रम्या च। सूर्यक्रान्ता, वरेण्या, मदोन्मत्तकोकिलगीता, सावित्रा, अर्धसावित्रा, माद्रमा च सर्वदिशः।" एवं सूतः तेषां पृष्टं सम्पूर्णं यथाक्रमं कथयामास।