वायुपुराणम्

एतस्मिन् समये, मुनयः तं वृत्तान्तं श्रुत्वा सुतं पप्रच्छुः—“कथं स मनोः पुत्रः सुद्युम्नः स्त्रीरूपं प्राप्तवान्?” तदा सूतः उवाच—“उमा देवी या स्वप्रियस्य स्नेहेन प्रेरिता, एवं वचः उवाच—‘भगवन्, मम आश्रमे यः कश्चन पुरुषः प्रविशेत्, स नूनं स्त्री भविष्यति, रम्या च सुराङ्गनासमानाः।’ तत्र सर्वे भूतानि, भूतगणाः पशवः च, रुद्रसहिताः, स्त्रीरूपिण्यः अभवन्, सुराङ्गनाभिः सह क्रीडन्ति स्म। एकदा राजा सुद्युम्नः मृगयार्थं उमायाः वनं प्रविश्य, भूतैः, प्राणिभिः, रुद्रैः च सह, स्त्रीरूपं प्राप्तवान्। तस्मात् स राजा सुद्युम्नः पुनः स्त्रीरूपं प्राप, किन्तु महादेवस्य अनुग्रहेण पुनः पुमान् अभवत्। सूतः पुनः उवाच—“शृणुत विस्तरेण मनोः पुत्राणां वंशम्। पृषध्रः, स्वगुरोः धेनुं हत्वा तस्य मांसं अश्नात्। तस्मात् महात्मना च्यवनेन शप्तः, सः शूद्रत्वं प्राप्तवान्। करूषस्य पुत्रः कारूषः क्षत्रियोऽभवत्, युद्धे प्रचण्डः। सः सहस्रक्षत्रियकुलमध्ये वीर्येण प्रसिद्धः। नाभागस्य पुत्रः बृहद्बुद्धिः भलन्दनः। भलन्दनस्य पुत्रः महाबलः प्रांशुः, प्रांशोः एकः एव पुत्रः प्रजानी नाम्ना प्रसिद्धः। प्रजान्याः पुत्रः बलवान् खनित्रः, तस्य पुत्रः ख्याता: क्षुपः, नराणां मध्ये प्रख्यातः। क्षुपस्य विंशतितमः पुत्रः प्रतिमा, प्रतिमायाः पुत्रः धर्मात्मा विविंशुः, सः महापुरुषः। विविंशोः पुत्रः धर्मज्ञः महाबलः खनिनेत्रः, तस्य पुत्रः करन्धमः, त्रेतायुगादौ जातः। करन्धमस्य पुत्रः महाबलः आविक्षिः, सः पित्रा अपि गुणैः अधिकः। तस्य पुत्रः मरुत्तः, धर्मात्मा, सम्राट्समानः; सः संवर्त्तेन स्वबान्धवैः सह स्वर्गं नीतः। तत्र संवर्त्तस्य बृहस्पतेः च महान् विवादः अभवत्; यज्ञस्य सम्पत्तिं दृष्ट्वा बृहस्पतिः कोपितः। संवर्त्तेन यज्ञः गृहीतः इति ज्ञात्वा बृहस्पतिः महतीं क्रुद्धिं जगाम; सः देवैः शमितः, यतः सः लोकान् विनाशयितुं शक्तः। तस्मात् सम्राट् मरुत्तस्य पुत्रः नरिष्यन्तः, तस्य पुत्रः राजा दण्डधरः, यो दम इति अपि प्रसिद्धः। तस्य पुत्रः वीरः राजा राष्ट्रवर्धनः, तस्य पुत्रः सुधृति, सुधृतेः पुत्रः नरः। तस्य एकः एव पुत्रः, केवलस्य पुत्रः बन्धुमान् नाम्ना, बन्धुमतः पुत्रः धर्मात्मा शीघ्रगः राजा। वेगवत्स्य पुत्रः बुधः, बुधस्य पुत्रः तृणबिन्दुः, सः त्रेतायुगस्य आदौ तृतीययुगे राजा अभवत्। तस्य पुत्री द्रविडा, या विश्रवसः माता अभवत्; तस्य पुत्रः विशालः, धर्मपरायणः राजा। विशालात् विशाला उत्पन्नः, सः दृष्ट्या सृष्टः; विशालस्य पुत्रः महाबलः हेमचन्द्रः। हेमचन्द्रस्य अनन्तरं सुचन्द्रः प्रसिद्धः अभवत्; तस्य पुत्रः राजा धूम्राश्वः। धूम्राश्वस्य पुत्रः विद्वान् सृञ्जयः; सृञ्जयस्य पुत्रः दीप्तिमान् महाबलः सहदेवः। सहदेवस्य पुत्रः परमधार्मिकः कृशाश्वः, कृशाश्वस्य पुत्रः महाबलः तेजस्वी सोमदत्तः। सोमदत्तस्य राजर्षेः पुत्रः जनमेजयः, जनमेजयस्य पुत्रः प्रसिद्धः प्रमतिः। तृणबिन्दोः प्रसादेन वैशालीराजानः दीर्घायुषः, महात्मानः, महाबलिनः, सत्यधर्मिष्ठाश्च आसन्। शर्यातिः तु द्वौ अपत्ये प्राप्तवान्—तत्र प्रसिद्धः पुत्रः आनर्तः, कन्या च सुकन्या, या च्यवनस्य भार्या अभवत्। आनर्तस्य पुत्रः वीरः रेवा, आनर्तः एव सा भूमिः या कुशस्थली नगरी आसीत्। रेव्याः पुत्रः रैवतः, धर्मात्मा ककुध्मी नाम, सः शतभ्रातॄणां ज्येष्ठः राजा अभवत्, कुशस्थलीं प्राप्तवान्। सः कन्यया सह ब्रह्मणः समीपे गन्धर्वं श्रुतवान्; देवराजस्य क्षणः अपि मर्त्यानां युगशतसमानः। ततः सः, तावत् एव युवा, स्वनगरीं प्रत्यागच्छत्, या यदुभिः पूर्णा आसीत्, या द्वारवती रम्या द्वारैः भूषिता अभवत्। सा नगरी भोजैः, वृष्णिभिः, अन्धकैः च रक्षिता आसीत्, वसुदेवः अग्रणीः आसीत्; रैवतः, रिपूनां विनाशकः, तेषां यथार्थं वृत्तान्तं श्रुतवान्। सः स्वधर्मपत्नीं रेवतीं बलदेवाय दत्तवान्, ततः मेरुशिखरे तपः कर्तुं गतः। रामः धर्मात्मा रेवत्या सह सुखं उपभुक्तवान्; तस्य वृत्तान्तं श्रुत्वा मुनयः पुनः पप्रच्छुः—“हे सूतपुत्र, युगशतं अतीते अपि रेवती कथं न वृद्धा जाता? सा कथं न श्वेतकेशी अभवत्, भगवन्? तथा च, शर्यातिपुत्रः यः मेरुं गतः, तस्य वंशः कथं अद्यापि पृथिव्यां स्थितः? एतद्वयं सत्येन श्रोतुमिच्छामः। देवगन्धर्वाणां गणाः के, किंरूपाः च? तेषां श्रवणेन रैवतस्य युगानि क्षणमिव जातानि।“ सूतः उवाच—“तत्र न जराऽस्ति, न तृष्णा, न क्षुधा, न मरणभीः; न च व्याधिः ब्रह्मलोकं प्राप्तस्य। यत् च भवन्तः गन्धर्वलोकस्य विषये पृच्छन्ति, तत् अहं यथार्थेन कथयामि, हे पुण्यशीलाः।