वायुपुराणम्

सत्येन च, हे सुमध्यमे, तव स्वयमेव भजनया च, हे सुन्दरे, त्वं, हे महाभागे, अस्माकं कन्येति कीर्तिम् अवाप्स्यसि। सुद्युम्नः नाम्ना त्रिषु लोकेषु पूजितः, सर्वेषां प्रियः, धर्मशीलः, मनोः वंशवर्धकः प्रसिद्धो भविष्यति। सुद्युम्नः मनोः पुत्रः जातः, स्त्रीरूपं प्राप्य स्थितः; देवी च स्ववरं लब्ध्वा पितरं प्रति पुनः आगता। सा देवी बुधं सम्प्राप्य, तेन सह सायुज्यं याचिता; सोमपुत्रात् बुधात् तस्यै पुत्रः जातः—पुरूरवाः, ऐलवंशसम्भवः। बुधात् सुद्युम्नं प्रसूत्य, सा देवी पुनः प्रत्यागता; सुद्युम्नस्य त्रयः पुत्राः अभवन्, परमधर्मिष्ठाः। ते उटकलः, गयः, विनाताश्वः च; उटकलस्य राज्यं उटकलं, विनाताश्वस्य पश्चिमे, गयस्य गयापुरी राजर्षिः। मनुः एवं संस्थितः, सूर्यः प्रजाः सृज्य भूमिं दश दिशाः विभज्य स्थितः। इक्ष्वाकुः केवलं दश पुत्रान् प्राप्तवान्; सुद्युम्नः स्त्रीत्वाद् तं भागं न प्राप्तवान्। वसिष्ठस्य उपदेशेन प्रतिष्ठाना नगरी, महाशोभा, धर्मराजस्य सुद्युम्नस्य महात्मनः स्थापितः। स सुद्युम्नः पुरूरवसे राज्यं दत्त्वा, मनोः वंशजेषु, स्त्रीपुरुषचिह्नं दृष्ट्वा, पुनः स्त्रीरूपं प्राप्तवान्। एतत् श्रुत्वा ऋषयः तत्क्षणं पृष्टवन्तः—कथं सुद्युम्नः मनोः पुत्रः स्त्रीरूपं प्राप? सूतः उवाच—देवी, प्रियस्य प्रेम्णा, इदं वचनं उवाच—‘मम आश्रमे, यः पुरुषः प्रविशेत्, स नूनं स्त्री भविष्यति, सुरांगनासमः सुन्दरः।’ तत्र सर्वे भूताः, पिशाचाः, पशवः, रुद्रैः सह, स्त्रीरूपं प्राप्य सुरांगनाभिः सह क्रीडन्ति स्म। राजा उमाया वनं शिकाराय प्रविश्य, पिशाचैः, भूतैः, रुद्रैः सह, स्त्रीरूपं अगच्छत्। अतः सुद्युम्नः राजा पुनः स्त्रीरूपं प्राप्तवान्; परन्तु महादेवकृपया पुनः पुरुषत्वं प्राप्तवान्। सूतः उवाच—अधुना मनोः पुत्राणां वंशं विस्तरेण शृणु। पृषध्रः, गुरोः गाम् हत्वा, तस्य मांसं भक्षितवान्। महात्मना च्यवनस्य शापेन सः शूद्रत्वं प्राप्तवान्। कारूषः, करूषस्य पुत्रः, क्षत्रियः, युद्धे क्रूरः। सः सहस्रक्षत्रियकुलेषु वीर्येण प्रसिद्धः। नाभागस्य पुत्रः विद्वान् भलन्दनः। भलन्दनस्य पुत्रः बलवान् प्रांशुः; प्रांशोः एकः पुत्रः प्रसिद्धः प्रजानी। प्रजानिः पुत्रः बलवान् खानित्रः; तस्य पुत्रः कीर्तिमान् क्षुपः, नराणां मध्ये प्रसिद्धः। क्षुपस्य विंशः पुत्रः प्रतिमा; प्रतिमस्य पुत्रः धर्मिष्ठः विविंशुः। विविंशोः पुत्रः धर्मात्मा बलवान् खानिनेत्रः; तस्य पुत्रः करन्धमः, त्रेतायुगादौ जातः। करन्धमस्य पुत्रः बलवान् आविक्षिः; आविक्षिः पितरं गुणैः अतिक्रान्तः। तस्य पुत्रः मरुत्तः, धर्मिष्ठः, सम्राट् तुल्यः; सः संवर्त्तेन स्वजनैः सह स्वर्गं नीतः। संवर्त्तस्य बृहस्पतिना महद् विवादः अभवत्; यज्ञस्य समृद्धिं दृष्ट्वा बृहस्पतिः कुपितः। संवर्त्तः यज्ञं हरित्वा, बृहस्पतिः महाक्रोधः प्राप्तः; देवैः शान्तः, यतः लोकान् विनष्टुं शक्तः। मरुत्तः सम्राट् पुत्रः नरिष्यन्तः; नरिष्यन्तस्य पुत्रः दण्डधरः, दमः अपि। तस्य पुत्रः वीरः राजा राष्ट्रवर्धनः; तस्य पुत्रः सुधृति, सुधृत्याः पुत्रः नरः। नरस्य पुत्रः केवलस्य पुत्रः बन्धुमान्; बन्धुमतः पुत्रः धर्मिष्ठः, शीघ्रगामी राजा। बुधः वेगवत्स्य पुत्रः, तृणबिन्दुः बुधस्य पुत्रः; तृतीययुगे त्रेतायुगादौ सः राजा अभवत्। तस्य पुत्री द्रविडा, विष्रवसः माता; तस्य पुत्रः विषालः, परमधर्मिष्ठः राजा। विषालात् विषाला उत्पन्नः, दृष्ट्या कृतः; विषालस्य पुत्रः बलवान् राजा हेमचन्द्रः। हेमचन्द्रस्य अनन्तरं सुचन्द्रः प्रसिद्धः; सुचन्द्रस्य पुत्रः राजा धूम्राश्वः। धूम्राश्वस्य पुत्रः विद्वान् सृञ्जयः; सृञ्जयस्य पुत्रः प्रसिद्धः बलवान् सहदेवः। सहदेवस्य पुत्रः परमधर्मिष्ठः कृशाश्वः; कृशाश्वस्य पुत्रः बलवान् दीप्तिमान् सोमदत्तः। सोमदत्तः राजर्षिः पुत्रः जनमेजयः; जनमेजयस्य पुत्रः प्रसिद्धः प्रमति। तृणबिन्दोः कृपया वैशालीराजानः दीर्घायुषः, महात्मानः, बलवन्तः, सत्यम् धर्मिष्ठाः च। शर्यातिः द्वौ पुत्रौ प्राप्तवान्; प्रसिद्धः पुत्रः आनर्तः, कन्या सुखन्या, या च्यवनस्य पत्नी अभवत्। आनर्तस्य पुत्रः वीरः रेवा नाम्ना; आनर्तः भूमिः, यस्य राजधानी कुशस्थली। रेवा पुत्रः रैवतः, धर्मिष्ठः ककुध्मिः; शतस्य भ्रातृणां ज्येष्ठः राजा अभवत्, कुशस्थलीं लब्ध्वा राज्यं प्राप्तवान्। एवं मनोः वंशस्य पुत्राणां, राज्ञां, धर्मयुक्तानां, कीर्तिमतां, वंशपरम्परा विस्तारपूर्वकं सूतः आस्ते।