वायुपुराणम्

धर्मराजः तां धर्मेण तुष्ट्वा, तस्यैव धर्मस्य प्रभावात् परमां श्रीं प्राप्तवान्। सः पितॄणां अधिपत्यं लोकपालत्वं च अवाप, तथा सावर्णिः प्रजापतिः मनुः अपि तेन पदं लब्धवान्। स एव सावर्णिर्मनुः, येन भविष्यति सावर्णिमन्वन्तरे, अद्यापि मेरोः शोभनशिखरे विचरति। तत्र तस्य भ्राता शनैश्चरः ग्रहत्वं प्राप्तवान्; तदा त्वष्टा तेन रूपेण विष्णोः चक्रं निर्मितवान्—महद् युद्धे दुर्जयम्, दानवानां प्रतिबन्धकम्। तयोः कनिष्ठा या प्रसिद्धा यमुनानदी, सा लोकेषु श्रेष्ठा नदीनां जाता, जगद्धारिणी चाभवत्। अद्य तस्य ज्येष्ठस्य महात्मनः सृष्टिं विस्तरेण कथयामि—या वर्तमानं सर्गं मनोः वैवस्वतस्य सन्ततिः। यः कश्चित् एतां वैवस्वतस्य सप्त महाबलिनः पुत्राणां देवसम्भवकथां शृणोति वा पठति वा, सः सर्वदुःखात् विमुक्तः महतीं कीर्तिं प्राप्नोति। सूत उवाच—ततः, चाक्षुषमन्वन्तरस्य समाप्तौ, देवैः सह भूमेः महदधिपत्यं वैवस्वताय दत्तम्। तस्य महात्मनः वैवस्वतस्य वंशं क्रमेण वर्णयिष्यामि, शृणुत मुनयः, यथावत् निगद्यते। वैवस्वतमनोर्यः वर्तमानः सर्गः, तत्र नव पुत्राः अभवन्। इक्ष्वाकुः, नहुषः, धृष्टः, शर्यातिः, नरिष्यन्तः, प्रांशुः, नाभागः, अरिष्टः, कारूषः, पृषध्रः—एते नव मनोः पुत्रा इति स्मृताः। पूर्वं मनुः ब्रह्मणः प्रेरणया सृष्टिं कर्तुम् आरब्धवान्, किन्तु तस्य इच्छा निष्फला जाता। ततः सुतकामः प्रजापतिः उत्तमं यज्ञं चकार; मित्रावरुणयोः भागे हविः जुहाव। तत्र दिव्यवस्त्रधारिणी, दिव्याभरणभूषिता, दिव्यकवचसंयुता च, इडा नाम कन्या जाताऽभवत्—इति श्रुतिरेषा। तदा दण्डधरः मनुः तां इडां उवाच—"त्वां अनुसरामि, भगवति।" इडा अपि प्रत्युवाच। "एष धर्मानुसारं वक्तव्यः, यत् अहं मित्रावरुणयोः भागात् जाता, हे प्रजापते पुत्रकाम!" इत्युक्त्वा देवी पुनः तयोः समीपं गता। तत्र सा सुमनाः, अञ्जलिं कृत्वा, ऊचुः—"देवौ, भवद्भ्यां जातास्मि, किं करवाणि?" मनुना मम उक्तं—"मामनुसर" इति। इति तस्याः वचः श्रुत्वा, मित्रावरुणौ तां रक्षां चक्रतुः। तौ देवौ मित्रावरुणौ तां इडां इदं वचः ऊचुः—"त्वया या नम्रता, दमः, सत्यं, श्रद्धा च दर्शिता, तेन त्वं अस्माकं कन्येति कीर्तिं प्राप्स्यसि।" "सौद्युम्न इति ख्यातिं प्राप्स्यसि, त्रिषु लोकेषु पूज्यः, सर्वप्रियो, धर्मशीलः, मनोर्वंशवर्धनः च।" सः सौद्युम्नः मनोः पुत्रः, स्त्रीरूपं प्राप्य, वरं लब्ध्वा पितरं प्रत्यगात्। सा बुधेन सह संगम्य, तेन आमन्त्रिता, सोमपुत्रात् बुधात् पुत्रः जातः—पुरूरवाः, ऐलवंशसम्भवः। सौद्युम्नं बुधात् प्रसूत्य, पुनः स्वपितरं प्रत्यगात्; सौद्युम्नस्य त्रयः पुत्राः अभवन्—उत्कलः, गया, विनटाश्वश्च। उत्कलस्य उत्कलादेशः, विनटाश्वस्य पश्चिमे देशः, गयस्य गयानगर्यां राज्यं आसीत्। एवं मनौ प्रतिष्ठिते, सूर्यः प्रजाः सृष्ट्वा, भूमिं दश दिशः विभज्य ददौ। इक्ष्वाकुः दश पुत्रान् प्राप्तवान्; सौद्युम्नः स्त्रीत्वात् तं भागं न प्राप। वसिष्ठस्य उपदेशेन, प्रतिष्ठानं नाम पुरी महात्मनः सौद्युम्नस्य धर्मराज्ञः स्थापिता। सः सौद्युम्नः राज्यं पुरूरवसे दत्त्वा, मनोः वंशधराणां मध्ये, स्त्रीपुरुषलक्षणेन, पुनः स्त्रीत्वं प्राप्तवान्। एतदाकर्ण्य ऋषयः पप्रच्छुः—कथं सौद्युम्नः मनोः पुत्रः स्त्रीरूपं प्राप? सूतः उवाच—सा देवी, प्रियस्य स्नेहात्, उवाच—"मम आश्रमे यः कश्चन नरः प्रविशति, सः नूनं स्त्री भविष्यति, सुरांगनासमाना शोभया।" तत्र सर्वे भूतगणाः, पशवः, पिशाचाः, रुद्रैः सह, स्त्रियः भूत्वा सुरांगनाभिः सह क्रीडितवन्तः। राजा सौद्युम्नः उमायाः काननं मृगयायां प्रविश्य, भूतैः, पिशाचैः, रुद्रैः सह, स्त्रीत्वं प्राप्तवान्। तस्मात् सः सौद्युम्नः पुनः स्त्रीरूपं प्राप, किन्तु महादेवस्य प्रसादात् पुनः पुंस्त्वं प्राप्तवान्। सूत उवाच—अथ मनोः पुत्राणां वंशं विस्तरेण शृणुत। पृषध्रः गुरुर्वत्सं हत्वा, तस्य मांसं खादितवान्। सः महात्मनः च्यवनस्य शापात् शूद्रत्वं प्राप्तवान्। कारूषः कारूषपुत्रः क्षत्रियोऽभवत्, युद्धे चण्डः। सः सहस्रक्षत्रियकुलानां मध्ये कीर्तिमान् अभवत्। नाभागस्य पुत्रः बृहद्बुद्धिः भलन्दनः। भलन्दनस्य पुत्रः महाबलः प्रांशुः; प्रांशोः एकः पुत्रः प्रजानीति प्रसिद्धः। प्रजान्याः पुत्रः वीर्यवान् खानित्रः; तस्य पुत्रः महायशाः क्षुपः, येन लोकेषु प्रथिता कीर्तिः।