वायुपुराणम्

यमस्य मातुः वचनं मिथ्या कर्तुं न शक्यते, धर्मज्ञस्य सत्यवदिनः कोपः केन प्रविष्टः, इति सर्वे ज्ञातवन्तः। तस्य कोपात् कृमयः तस्य मांसं भक्षयन्तः भूमौ गच्छन्ति; ततः परमं बुद्धिमन्तं पादं सुखं च पुनः लभते। एवं मातुः वचनं सत्यम् भविष्यति; शापस्य निवारणेन सः अपि रक्षितः भविष्यति। ततः सूर्यः संज्ञां प्रति उवाच—"किं कारणं, यद्यपि तव पुत्राः तुल्याः सन्ति, एकस्मिन अधिकं स्नेहं दर्शयसि?" सा तं वचनं वदितुं न इच्छन्ती विवस्वन्तं न अवोचत्; सः योगबलात् तत्त्वं दृष्ट्वा सर्वं अवगच्छत्। भगवतः विवस्वतः शापं दातुम् इच्छन्तः, क्रुद्धः तां नष्टुम् उद्युक्तः अभवत्; किन्तु संज्ञा सत्यं सर्वं विवस्वन्तं उक्तवती। ततः सर्वं श्रुत्वा विवस्वान् क्रुद्धः त्वष्टारं गन्तुं प्रवृत्तः; त्वष्टा तं दीप्तिमन्तं यथाक्रमं सम्मानितवान्। सः तं दग्धुं कामयमानः सौम्येन तं शान्तिं प्रापयत्—"एषा रूपं, अतिप्रभायुक्तं, तव न उचितम्।" संज्ञा तस्य तेजः सहेतुं न शक्ता, हरितवने विचरति; अद्य तां धर्मशीलां तव स्वां पत्नीं द्रक्ष्यसि। सा स्तुत्या, यौवनसम्पन्ना, योगं आश्रित्य, गोपालक, यथायोग्यं शुभं भवतु, यदि कालः उचितः इति। अन्ते आद्यं उत्तमं रूपं परिवर्तितं भविष्यति, शत्रुनिग्रहे, विवस्वन्तः रूपं सर्वदिशेषु—ऊर्ध्वं, अधः, पार्श्वेषु—अभवत्। तस्मात् दिवाकरः स्वस्य रूपं लज्जितः अभवत्; तदा महातपस्वी त्वष्टा चक्रनिर्माणं चिन्तितवान्। अनुज्ञातः त्वष्टा नूतनं रूपं निर्मातुम् आरब्धवान्; तदा त्वष्टा मार्ताण्ड विवस्वन्तं समीपं गतः। घूर्णनयन्त्रं स्थापयित्वा तस्य तेजः छित्त्वा, तत् तेजः पृथक् प्रकाशितम्। तदा, प्रियतमा अपि अतिशयसुन्दरीं द्रष्टुम् इच्छन्, योगं प्रविश्य, स्वपत्नीं अश्वरूपे ददर्श। सर्वभूतैः अदृश्यः, तेजसा इच्छया च, सूर्यः अश्वरूपं धृत्वा तस्याः मुखे प्रविष्टः। सा, अन्यपुरुषस्य आशङ्कया संयोगं न इच्छन्ती, विवस्वन्तः हीनबीजं नासिकाभ्यां निष्कासितवती। तस्मात् द्वौ देवौ जातौ—अश्विनौ, श्रेष्ठौ वैद्येषु; नासत्यदस्रौ इति स्मृतौ, द्वौ अश्विनौ। एतौ मार्ताण्डस्य पुत्रौ, अष्टमः प्रजापतिः; तेजस्वी सूर्यः तस्यै रमणीयं रूपं दर्शितवान्। तं दृष्ट्वा पत्नी प्रसन्ना अभवत्, मूर्च्छिता च; यमः तस्य शापेन दुःखितः, महतीं पीडां अन्वभवत्। ततः धर्मराजः तां पुण्येन सन्तुष्टवान्; तेन धर्मकर्मणा परमं तेजः प्राप्तवान्। सः पितृणां अधिपत्यं च लोकपालत्वं च प्राप्तवान्; मनुः, प्रसिद्धः सावर्णि प्रजापतिः अपि। सः मनुः, यः भविष्यति सावर्णि मन्वन्तरे, अद्य अपि मेरुशिखरे विचरति। तत्र तस्य भ्राता शनैश्चरः ग्रहत्वं प्राप्तवान्; त्वष्टा तस्य रूपेण विष्णोः चक्रं निर्मितवान्—महान्, युद्धे दुर्निवारः, दानवानां प्रतिबन्धः। यमुनाया कनिष्ठा, यमुनानाम्नी, नदीषु श्रेष्ठा अभवत्, यमुना, लोकधारिणी। अधुना अहं विस्तारतः ज्येष्ठस्य, महात्मनः, यः सृष्टिः वर्तमानः—मनु वैवस्वतस्य सन्ततिं कथयिष्यामि। यः एतत् देवजननं शृणोति वा पठति वा—वैवस्वतस्य सप्त महाबलिनः पुत्राणां—सः आपदः मुक्त्वा महतीं कीर्तिं लभते। सूत उवाच—ततः चाक्षुषमन्वन्तरस्य समाप्ते, देवैः सह, भूमेः महदधिकारः वैवस्वताय समर्पितः। अधुना अहं महात्मनः वैवस्वतस्य वंशं क्रमशः कथयिष्यामि; शृणु, ऋषयः, यथा घोष्यते। अद्यत्वं मनु वैवस्वतस्य सृष्टिं गृहीत्वा, तस्मात् प्रथमात् मनुतः नव पुत्राः जाताः। इक्ष्वाकुः, नहुषः, धृष्टः, शर्यातिः, नरिष्यन्तः, प्रांशुः, नाभागः, अरिष्टः, करूषः, पृषध्रः—एते नव मनोः पुत्राः स्मृताः। पूर्वं मनुः ब्रह्मणा प्रेरितः सृष्टिं आरब्धवान्; किन्तु तस्य इच्छा निष्फला अभवत्। ततः पुत्रकामः प्रजापतिः उत्तमं यज्ञं अकरोत्; मित्रवरुणभागे मनुः हविः आर्जपयत्। तत्र, दिव्यवस्त्रैः भूषिता, सुराभरणैः अलंकृता, दिव्यकवचयुक्ता, इडा अभवत्—इति परम्परायां कथ्यते। ततः मनुः, दण्डधारी, तां उवाच—"त्वां अनुसरिष्यामि, भगिनि।" इडा तस्मै प्रत्युत्तरं दत्तवती। "एतद्, वक्तव्यं धर्मानुसारः—मित्रवरुणभागात् अहं जातास्मि, हे पुत्रकाम प्रजापते।" "तेषां समीपं गमिष्यामि; न धर्मः अस्माकं विनश्यतु।" इत्युक्त्वा देवी पुनः तयोः समीपं अगच्छत्। उपगम्य सती, कराभ्यां अञ्जलिं कृत्वा, उवाच—"हे देवौ, तयोः भागे जाता, किं करणीयं?" "मया मनुना उक्तं—'मां अनुसर।'" इत्युक्त्वा सती, तयोः संरक्षणं प्राप्तवती।