वायुपुराणम्

श्रुतश्रवाः नाम मनुः भविष्ये सावर्‍णि इति प्रसिद्धः भविष्यति। तस्य भ्राता श्रुतकर्मा शनैश्चरग्रहः सञ्ज्ञायते। स एव मनुः सावर्‍णिरभवत्। तदा पृथिव्यां जाताया: सञ्ज्ञायाः स्वपुत्रे विशेषस्नेहो जातः। पूर्वपुत्रेषु या स्निग्धता, तस्मिन् सुत इति स्नेहः अधिको जातः। मनुः तद् सर्वम् अङ्गीकृतवान्, किन्तु यमः तदनङ्गीकृत्य दुःखमवाप्तवान्। पुनः, सौतेन मातरं यमः पुनः पुनः तिरस्कृतः, शोकवशात्, क्रोधात्, बालिशत्वात्, भविष्यप्रवृत्त्या च, यमः सञ्ज्ञां पादेन त्रासयामास। तदा क्रुद्धा सावर्‍णा स्वपुत्रं शप्तवती—"त्वं पादेन पितुः धर्मपत्नीं त्रासितवान्, अतः निःसंशयं तव पादः पतिष्यति।" इति। तस्मिन्नेव शापेण यमस्य मनः संतप्तम् अभवत्। स धर्मज्ञः मनुना सह सर्वं पितरं विवस्वन्तं निवेदयामास। शापभीतेन, तर्कयुक्तैः वचोभिः युक्तः, यमः विवस्वन्तं प्रार्थयामास—"भगवन्, लोकनाथ, दुःखिनां श्रेष्ठ, मातुः शापेन पीडितोऽस्मि; त्वदीया कृपा अस्मान् अस्मात् महद्भयात् रक्षतु।" तदा विवस्वान् यमं सम्बोध्य उवाच—"निःसंशयं, पुत्र, अस्य हेतुः महानस्ति। येन त्वं धर्मज्ञः सत्यवादी चापि क्रुद्धः जातः। मातुः वाक्यं मिथ्या कर्तुं न शक्यते।" "कृमयः तव मांसं भक्षयित्वा भूमौ गमिष्यन्ति; ततः पुनः, महाबुद्धे, त्वं पादं सुखं च प्राप्स्यसि। एवं तव मातुः वाक्यं सत्यं भविष्यति; शापविमोचनात् त्वमपि रक्ष्यसे।" इति। ततः सविता सञ्ज्ञां प्रति अवदत्—"कस्मात् त्वं समाना अपि पुत्रान् एकस्मिन् अधिकं स्नेहं दर्शयसि?" सञ्ज्ञा तद् वञ्चयितुं न विवस्वन्तं न्यवेदयत्। स तु योगबलात् तत्त्वमवेक्ष्यत्। भगवान् सविता तदा क्रुद्धः शप्तुम् इच्छन् तां नाशयितुम् उद्यतः। सञ्ज्ञा तदा सर्वं यथावत् विवस्वन्तं न्यवेदयत्। तद् श्रुत्वा विवस्वान् क्रुद्धः त्वष्टारं प्रति जगाम। त्वष्टा तं तेजस्विनं यथाविधि पूजयामास। सविता तं दग्धुम् इच्छन् त्वष्टा तं शमयामास—"एष ते रूपं अतीव दीप्तिमत्, न ते युक्तम्।" "एतद् असह्यं सञ्ज्ञया, सा श्यामवनं प्रव्रज्य वर्तते; अद्य त्वं तां धर्मचारिणीं स्वपत्नीं द्रक्ष्यसि। या स्तु वन्द्या, यौवनेन युक्ता, योगेन स्थित्वा, गवां पते, यथाकालं शुभं भवतु।" अन्ते, मूलरूपं श्रेष्ठं परिवर्तिष्यते, रिपुसूदन। विवस्वतः रूपं सर्वदिक्, ऊर्ध्वं, अधः च व्याप्तम् आसीत्। "ततः स देवः दिवसपति: स्वस्य रूपस्य लज्जया संकुचितः। अतः त्वष्टा महातपाः चक्रं कर्तुं चिन्तयामास।" ततः अनुमत्य, त्वष्टा नवं रूपं निर्मातुम् आरब्धवान्। स मर्तण्ड विवस्वन्तं प्रति गतः। प्रवर्तयन् यन्त्रं, स तस्य तेजः छित्वा पृथक् न्यवेशयत्। स तेजः पृथक् प्रकाशितम् अभवत्। पुनः, स प्रियया अपि रमणीयतरं रूपं द्रष्टुम् इच्छन् योगेन प्रविष्टः। स स्वपत्नीं अश्व्यां रूपे ददर्श। सर्वभूतैः अदृश्यः स्वतेजसा स्वेच्छया च, सूर्यः अश्वरूपं गृहीत्वा तस्याः मुखे प्रविष्टवान्। सा अन्यपुरुषसंशयात् संयोगं न इच्छन्ती, विवस्वतः तद् हीनवीर्यं नासिकाभ्यां निष्कासयामास। तस्मात् द्वौ देवौ जातौ—अश्विनौ, श्रेष्ठौ वैद्यौ। तौ नासत्यदस्राभ्यां ज्ञायेताम्, अश्विनौ द्वौ। एतौ मर्तण्डस्य पुत्रौ, अष्टमस्य प्रजापतेः। सविता रमणीयरूपेण स्वां प्रियां प्रकटयामास। तं दृष्ट्वा सा तुष्टा मूर्च्छिता च। यमः शापदुःखेन संतप्तः। तदा धर्मराजः पुण्येन तां तुष्टवान्, तेन पुण्येन परमं तेजः प्राप्तवान्। स पितृणां अधिपतित्वं, लोकपालत्वं च प्राप्तवान्; मनुः अपि सावर्‍णिः प्रजापतिः। स भविष्ये सावर्‍णिमन्वन्तरे मनुः, अद्यापि मेरुपृष्ठे विचरति। तत्र तस्य भ्राता शनैश्चरः ग्रहत्वं प्राप्तवान्। त्वष्टा तेन रूपेण विष्णोः चक्रं निर्मितवान्—महद्, युद्धे दुर्जयम्, दानवानां प्रतिबन्धकम्। तयोः कनिष्ठा या यमुना, सा सर्वनदीषु श्रेष्ठा, लोकधारिणी अभवत्। अधुना अहं वक्ष्यामि विस्तरेण ज्येष्ठस्य, महात्मनः, यस्य सृष्टिः प्रवर्तते—मनोर् वैवस्वतस्य संततिम्। यः कश्चित् एषां देवजननं सप्तानां महात्मनां श‍ृणोति वा पठति, स दुःखात् विमुच्यते, महतीं कीर्तिं च प्राप्नोति। सूतः उवाच—ततः चाक्षुषमन्वन्तरे समाप्ते, देवैः सह, भूमेः महत्स्वामित्वं वैवस्वताय दत्तम्। अहं सम्यक् अनुक्रमेण वैवस्वतः महात्मनः वंशं प्रवक्ष्यामि; श‍ृणुत, ऋषयः, यथा कथ्यते। वैवस्वतमनोर् अस्य सृष्टिं गृह्णन्, तस्मै प्रथममनवे नव पुत्राः अभवन्।