वायुपुराणम्

पृथुर्नाम राज्ञोः द्वौ महाबलिनौ पुत्रौ बभूवतुः—अन्तर्द्धानः च पालयिता च। तस्मादन्तर्द्धानात् शिखण्डिनी तथा हविर्धानः अभवताम्। हविर्धानस्य धिषणया सह षट् पुत्राः अभवन्—प्राचीनबर्हिः, शुक्रः, गयः, कृष्णः, व्रजः, अजिनः च। तेषां मध्ये प्राचीनबर्हिः नाम पुण्यात्मा प्रजापतिः महाबलः पृथिव्यां राजत्वं चकार, यशस्वी तपसा च ज्ञानवता च। स पूर्वाभिमुखं कुशं स्थापयामास, तेन सः 'प्राचीनबर्हिः' इति विख्यातः। स एव भगवान् प्राचीनबर्हिः समुद्रतनयां सवर्णां नाम पत्नीं चकार, या महतमः पारं जाता आसीत्। तस्यां सवर्णायां दश पुत्राः अभवन्, ये 'प्रचेतसः' इति प्रसिद्धाः। सर्वे प्रचेतसः धनुर्वेदविदः धर्मनिष्ठाश्च आसन्। ते सर्वे समुद्रजलमध्ये दशसहस्रवर्षाणि महत्तपः कृतवन्तः। तेषां तपस्यन्तीनां काले, पृथिव्यां वृक्षाः अव्याहता वर्धिताः, येन प्राणिनां ह्रासः अभवत्। तस्मिन्नन्तरे चाक्षुषस्य मनोः परे च काले, वृक्षैः व्याप्ते आकाशे वायुः न प्रवाति स्म; दशसहस्रवर्षाणि प्राणीगणाः न चलितुम् अशक्नुवन्। तद् श्रुत्वा सर्वे प्रचेतसः स्थिरतपसः कोपसंयुक्ताः अभवन्, ते स्वमुखात् वातम् अग्निं च निष्प्रास्यन्। तदा वायुः तान् वृक्षान् समूलं निष्क्राम्य शुष्कान् चकार, अग्निश्च तान् दग्धवान्। एवं वृक्षाणां विनाशः अभवत्। वृक्षविनाशे ज्ञाते, शेषेषु शाखासु, सोमराजा प्रचेतांस् उपगम्य तान् अवदत्। जगतः स्थैर्यार्थं सम्पूर्णफलप्राप्तिं दृष्ट्वा, प्राचीनबर्हिः सर्वैः राजभिः सह क्रोधं परित्यक्तवान्। सोमः उवाच—"वृक्षाः पुनः पृथिव्यां जायन्ते; अग्निवायू शमयन्तु। एषा कन्या वृक्षेषु रत्नरूपा दीप्तिमती अस्ति। अहं ताम् गवां पयसा पोषितवान्, सा मारीषा नाम, वृक्षसम्भवा। सोमपोषिता सा भवतोः भार्या भवतु।" "युवयोः तेजसा तथा मम तेजसा, सा बुद्धिमती पुत्रं जनयिष्यति—दक्षं प्रजापतिं। सः तेजसा युक्तः, वह्निवत्, पृथिव्यां दग्धे प्राणिनः पुनः सृष्ट्वा वर्धयिष्यति।" सोमवचनेन प्रचेतसः वृक्षेषु क्रोधं निगृह्य, मारीषां धर्मपत्नीं चक्रुः। तस्यां मारीषायां, प्रचेतसः इच्छया पुत्रं जनयामासुः; दशभ्यः प्रचेतभ्यः मारीषायां च प्रजापतिः अभवत्। दक्षः महातेजाः सोमांशसम्भूतः जातः। सः आदौ मनसा प्रजाः ससर्ज, अनन्तरं संयोगेन। सः मनसा स्थावरजङ्गमान्, द्विपद् चतुष्पदश्च ससर्ज; ततः स्त्रियः अपि निर्ममे। सः धर्माय दश कन्याः, कश्यपाय त्रयोदश, सोमाय कालव्यवस्थार्थं सप्तविंशतिं कन्याः अददात्। ततोऽरिष्टनेमये चत्वारः, बाहुपुत्राय द्वे, अङ्गिरसे द्वे, कृशाश्वाय एकां कन्यां अदत्त। तासां सन्ततिं शृणु। एतस्मिन्नन्तरे चाक्षुषस्य मनोः षष्ठस्य च मनोः कालः उपक्षिप्तः, तथैव वैवस्वतस्य सप्तमस्य प्रजापतेः। ताभ्यः देवाः, विहगाः, पशवः, सर्पाः, दानवाः, दितिपुत्राश्च, गन्धर्वाः, अप्सरसश्च, अन्ये च जातयः अभवन्। तस्मात् काले यावत्, प्रजाः संयोगेन एव जायन्ते; पूर्वसृष्टिः इच्छया, दृष्ट्या, स्पर्शेन च अभवत् इति स्मर्यते। देवानां, असुराणां, दिव्यर्षीणां, महात्मनः दक्षस्य च उत्पत्तिः पूर्वं वर्णिता। दक्षस्य प्रजापतेः प्राणसम्भवः उक्तः; कथं पुनः सः प्रचेतसत्वं प्राप्तवान् इति सन्देहः अभवत्। "हे सूत! अस्माकं संशयः अस्ति—सोमपौत्रः सः कथं पितृव्यः अभवत्?" इति पृष्टम्। ये प्राणिनां सृष्टिसंहारयोः नित्यत्वं जानन्ति—ते सदा न मुह्यन्ति। सर्वेऽपि दक्षादयः युगे युगे पुनः पुनः जायन्ते, पुनश्च लीयन्ते; बुद्धिमन्तः न मोहिताः। पूर्वे तेषां मध्ये न वरिष्ठता न च कनिष्ठता; तपः एव श्रेष्ठं, तेजः कारणम् अभवत्। योऽयं चाक्षुषमन्वन्तरस्य सृष्टिं जानाति—जङ्गमस्थावरयोः—सः मृत्युलोकात् परं गच्छति, स्वर्गे पूज्यते। एवं चाक्षुषस्य मनोः सृष्टिः उक्ता; षड् वैकृतिकाः सृष्टयः, स्वायम्भुवात् आरभ्य चाक्षुषान्ताः, क्रमशः कीर्तिताः। एता मया यथामति प्रोक्ता; तासां विस्तारः वैवस्वतसृष्टौ ज्ञेयः। विवस्वतः सर्वाः सृष्टयः अनन्ताः, न चातिशयः; आरोग्यं, दीर्घायुः, धर्मः, कामः, अर्थः च—एतानि यः अनसूयया पठति, सः तानि प्राप्नोति। अधुना अहं वैवस्वतमहात्मनः सृष्टिं संक्षेपेण विस्तारतः च वक्ष्यामि; शृणु। सूतः उवाच—सप्तमे चक्रे, वैवस्वतमनुना काले, मरीचिकश्यपयोः देवाः परमर्षयः च जाताः। आदित्याः, वसवः, रुद्राः, साध्याः, विश्वे, मरुतः, भृगवः, आङ्गिरसाश्च—एते अष्ट वर्गाः देवाः स्मृताः। आदित्याः, मरुतः, रुद्राश्च कश्यपपुत्राः ज्ञेयाः; साध्यवसुविश्वा धर्मपुत्राः। भृगुतः भर्गो देवः अभवत्, अङ्गिरसः आङ्गिरसः पुत्रः। वैवस्वतान्ते एते देवाः इच्छया नित्यं जायन्ते। एषा वर्तमानसृष्टिः 'मरीचिसृष्टिः' इति ज्ञेया; तेषु वर्तमान इन्द्रः वीर्यवान् नाम्ना प्रसिद्धः।