वायुपुराणम्

सावर्णा सविता-पत्नी सा पृथिव्युत्पन्ना पतिवचनात् किं कर्तव्यं इति पृष्टवती। तदा सञ्ज्ञा तस्यै प्रत्युवाच – "तव अनुमत्याऽहम् पितृगृहं गमिष्यामि।" ततः सञ्ज्ञा सावर्णाम् अभ्यधात् – "त्वं मम स्थाने निर्भया अस्मिन्गृहे स्थातव्या; एते द्वौ पुत्रौ कन्या च सुवर्णवर्णा तव संरक्षणे स्थापिता।" पुनः सञ्ज्ञा सावर्णाम् उपदिष्टवती – "एतद् गुप्तं भवतु, न गृहेश्वरस्य पतिस्य त्वया कदापि प्रकाशनीयम्।" तस्याः उपदेशं श्रुत्वा पृथिव्युत्पन्ना सावर्णा सञ्ज्ञां सम्बोधितवती – "देवि, आकाशस्य गृहीत्वा लक्ष्यं न प्राप्यते; तव आज्ञां पालनं करिष्यामि। गच्छ देवि स्वगृहं।" एवं संगतायाः सञ्ज्ञायाः सावर्णा उक्तवती, सञ्ज्ञा लज्जया तपस्विनं त्वष्टारं प्रति गच्छति। तस्याः पितरः आगच्छन्तीं दृष्ट्वा क्रुद्धः सञ्ज्ञाम् अभ्यधात् – "पत्यं प्रति गच्छ, तेजस्विनं न अवमानय।" पितृवचनैः पुनः पुनः उपदिष्टा सञ्ज्ञा तस्य पितुः गृहे सहस्रवर्षाणि निवसति। पुनः पुनः पतिं प्रति आगमनं आज्ञापिता सञ्ज्ञा रूपं गोपयित्वा अश्वत्वं स्वीकृत्य उत्तरकुरुषु गच्छति, यत्र तृणं चरति। द्वितीयायाः सञ्ज्ञायाः सूर्यः द्वौ पुत्रौ सूर्यतेजसा युक्तौ उत्पादयति। तौ उभौ प्राचीनस्य मनोः सदृशौ – एकः श्रुतश्रवाः धर्मज्ञः, अपरः श्रुतकर्मा। श्रुतश्रवाः भवति मनुः, भविष्ये सावर्णि नाम्ना विख्यातः; श्रुतकर्मा शनैश्चरः शनैश्चरग्रहः। श्रुतश्रवाः सावर्णि मनुः अभवत्; सञ्ज्ञा पृथिव्युत्पन्ना तदा स्वपुत्रे अधिकं स्नेहं दर्शयति। पूर्वपुत्रेभ्यः अधिकं स्नेहं तस्मिन् दर्शयति; मनुः तद् सर्वं स्वीकृतवान्, यमः तु न स्वीकृतवान्। यमः मातृपदपुत्री द्वारा बहुशः तिरस्कृतः, दुःखितः, क्रोधात्, बालिशत्वात्, भविष्यत्-भाग्यप्रभावात् – सञ्ज्ञां पादेन त्रासयति। ततः सावर्णा मातुः क्रोधात् यमम् शप्तवती – "पितुः तेजस्विनीं पत्नीं पादेन त्रासितवान् असि, अतः तव पादः निःसन्देहं पतिष्यति।" शापेन मनः व्यथितः यमः मनुना धर्मज्ञेन सह सर्वं पितरं प्रति निवेदयति। शापभीत्या, तर्कवाक्यैः अभिभूतः, बाल्याद्वा मोहाद्वा, तव रक्षणं अर्हामि। "लोकनाथ, दुःखिनां श्रेष्ठ, मातृशापेन अभिगतः अस्मि; तव अनुग्रहः अस्मान् महद् आपदः रक्षतु।" इति निवेद्य, विवस्वान् यमं प्रति अभ्यधात् – "निःसन्देहं, पुत्र, अत्र महान् कारणं अस्ति।" "येन क्रोधः धर्मज्ञे सत्यवाचि तव प्रवेशः अभवत्; मातुः वचनं मिथ्या कर्तुं न शक्यते।" "कृमयः तव मांसं भूमौ गच्छन्ति; ततः, महाबुद्धे, पुनः पादः सुखं च प्राप्तव्यानि।" "एवं मातुः वचनं सत्यं भविष्यति; शापपरिहारात् त्वं अपि रक्षितः भविष्यसि।" सूर्यः सञ्ज्ञां प्रति अपृच्छत् – "कस्मात्, पुत्रेषु समेषु, एकस्मिन् अधिकं स्नेहं दर्शयसि?" सा तद् वर्जयितुम् इच्छन्ती विवस्वन्तं न उक्तवती; सः योगबलात् सत्यं ददर्श। भगवन् क्रुद्धः शप्तुं इच्छन्, नाशयितुं प्रयत्नं कृतवान्; सञ्ज्ञा तस्मै सर्वं यथार्थं निवेदितवती। तद् श्रुत्वा विवस्वान् क्रुद्धः त्वष्टारं प्रति गच्छति; त्वष्टा तं यथाक्रमं पूजयति। दग्धुम् इच्छन्, सः सौम्यतया शमयति – "एषा रूपं, अतिक्रान्ततेजसा युक्तम्, तव न उचितम्।" सञ्ज्ञा तद् न सहनं शक्नोति, हरितवनं विचरति; अद्य तव धर्मपत्नीं सतीं द्रक्ष्यसि। युक्त्या यौवनयुक्ता योगं आश्रित्य, गोपालक, शुभं भवतु, यदि समयः उचितः। अन्ते आदिरूपं उत्तमं परिवर्तितं भविष्यति; विवस्वन्तः रूपं सर्वदिशः – पार्श्वे, ऊर्ध्वे, अधः। तेन दिवाकरः स्वरूपे लज्जितः अभवत्; अतः त्वष्टा महातपस्वी चक्रं कर्तुं चिन्तयति। अनुज्ञातः त्वष्टा नवं रूपं निर्मातुं आरभते; तस्य समीपं त्वष्टा मार्ताण्ड विवस्वन्तं गच्छति। घूमनयन्त्रं स्थापयित्वा तस्य तेजः छिनत्ति; तद् तेजः पृथक् प्रकाशितम्। ततः, प्रियात् अधिकं रम्यं द्रष्टुम् इच्छन्, योगं प्रविश्य स्वपत्नीं अश्वरूपे ददर्श। सर्वभूतेभ्यः अदृश्यः, तेजसा इच्छया च, सूर्यः अश्वरूपं स्वीकृत्य तस्याः मुखे प्रविशति। सा अन्यपुरुषसंशयात् संयोगं वर्जयति, विवस्वन्तः हीनं बीजं नासिकाभ्यां निष्कासयति। ततः द्वौ देवौ जातौ – अश्विनौ, चिकित्सकश्रेष्ठौ; नासत्यदस्रौ, अश्विनौ जुह्वौ स्मृतौ। एतौ मार्ताण्डस्य पुत्रौ, अष्टमस्य प्रजापतेः; सूर्यः प्रियं रूपं तस्यै दर्शयति। तं दृष्ट्वा पत्नी तुष्टा, मूर्चिता च अभवत्; यमः शापेन मनसा पीडितः, महद्व्यथां प्राप।