वायुपुराणम्

कश्यपस्य च दक्षायण्याः गर्भात् प्रसिद्धकीर्तिः विवस्वान् अभवत्। तस्य भार्या त्वष्टुः कन्या, सा च सुरेणु नाम्नी, पश्चात् संज्ञेति प्रसिद्धा, महादेवी विवस्वतः अभवत्। सा संज्ञा, शोभनयौवनसम्पन्ना, भगवत् मार्त्ताण्डस्य, अतुलदीप्तेः पत्नीत्वं प्राप्नोत्त्। तथापि सा स्वपतेः रूपेण न तुष्टा, यतो हि आदित्यः मार्त्ताण्डः तेजसा वंशेषु निगृह्यते, न च प्रीतिकरः दृश्यते स्म। पितृस्नेहात् उच्यते—"सः अण्डे मृतो नास्ति," इति। कश्यपः, अज्ञानात् च स्नेहात् च, तम् मार्त्ताण्डम् इति नाम अकथयत्। विवस्वतः तेजः सदा अतिक्रान्तम् आसीत्, येन सः त्रीन् लोकान् दग्धवान्। सः रविः संज्ञायाम् त्रीन् अपत्यानि उत्पादयामास—द्वौ महाबलौ पुत्रौ, कन्या च कालिन्दी। विवस्वतः ज्येष्ठः पुत्रः मनुः, प्रजापतिः, श्राद्धदेवः च अभवत्। ततः यमः यमी च, तौ यमजौ जातौ। तस्याः सौम्यं रूपं दृष्ट्वा, विवस्वान् चेतना-भ्रष्टः अभवत्; स्वपत्नीं सोढुं न शक्ता, तदा सावर्णा पुनः सृष्टा। सा स्त्री, पृथिव्याः उत्पन्ना, छायारूपेण समुत्थिता; अञ्जलिं कृत्वा, भक्त्या, पुनः संज्ञां प्राह। "किं करवाणि?" इति पृष्टवती। संज्ञा तदा प्रत्युवाच—"त्वदीयेन अनुमतेन, पितुः गृहं गच्छामि।" "त्वं मम स्थाने, निरभयम्, अस्मिन् गृहे स्थित्वा, एते द्वौ पुत्रौ, कन्या च मम, तव रक्षणाय दत्ताः।" "एष रहस्यं न कदापि भगवतः पतये प्रकाशयेत्।" इति उक्त्वा, पृथिव्युत्पन्ना स्त्री संज्ञां प्रत्युवाच— "देवि, गगनं गृहीत्वा, कश्चन ध्येयम् न प्राप्नोति; अहम् तव वचनम् अनुसरिष्यामि। गच्छ, देवि, स्वगृहं।" संज्ञा तस्याः वचः श्रुत्वा, तथेति स्वीकृत्य, लज्जया तपस्विनं त्वष्टारं प्रति जगाम। पिता तां आगतम् दृष्ट्वा, क्रोधेन संज्ञां प्राह—"स्वपतेः समीपं याहि; तेजस्विनं मा अवमन्यस्व।" एवं पुनः पुनः पित्रा उपदिष्टा, सा तस्य गृहे सहस्रवर्षाणि स्थितवती। पुनः पुनः पतिसमीपं प्रेषिता, सा अश्व्याः रूपं धारयित्वा, उत्तरकुरुषु गच्छन्ती, तृणानि चरन्ती, स्वस्वरूपम् अचादयत्। द्वितीयायाः संज्ञायाः, सूर्यः द्वौ पुत्रौ, सूर्यतेजोभ्याम् युक्तौ, उत्पादयामास। तौ च ज्येष्ठमनुना सदृशौ; एकः श्रुतश्रवाः धर्मज्ञः, अपरः श्रुतकर्मा। श्रुतश्रवाः मनुः, यः भविष्यति सावर्णिः; श्रुतकर्मा शनैश्चरः, सौरग्रहः इति विख्यातः। एवं सः मनुः सावर्णिः अभवत्; पृथिव्युत्पन्ना संज्ञा तदा स्वपुत्रे विशेषस्नेहं दर्शयामास। पूर्वपुत्रेभ्यः अपि अधिकं स्नेहं तस्मिन् अदर्शयत्; मनुः तद् सर्वं स्वीकृतवान्, किन्तु यमः न अङ्गीकृतवान्। सः यमः, मातृष्वसा द्वारा बारं बारं तिरस्कृतः, महान् क्लेशं प्राप्तः, क्रोधात्, बालिशत्वात्, भविष्यद्भाग्यबलात् च, संज्ञां पादेन तर्जयामास। तदा सावर्णा, क्रोधात्, तम् शप्तवती— "यतः त्वं पितुः धर्मपत्नीं पादेन तर्जितवान्, अतः तव अयं पादः निश्चितं पतिष्यति—न संशयः।" शापेन क्लिष्टचित्तः यमः, धर्मात्मना मनुना सह, सर्वं पितरं निवेदयामास। शापभीतेन, युक्तियुक्तवाक्यैः अभिभूतः, बाल्येन वा मोहात् वा, रक्षणीयः अस्मि, इति सः उक्तवान्। "भगवन्, दुःखिनां श्रेष्ठ, मातुः शापात् अहं पीडितः; तव प्रसादेन अस्मान् रक्ष," इति सः प्रार्थितवान्। तदा विवस्वान् तम् यमं प्रत्युवाच—"निःसंशयं, महत् कारणम् अत्र। येन त्वयि धर्मज्ञे सत्यवाक्ये च क्रोधः आगतः; मातुः वचनं मिथ्या कर्तुं न शक्यते।" "कीटाः तव मांसं भक्षयित्वा, पृथिवीं गच्छन्ति; ततः, महाबुद्धे, त्वं पुनः पादं सुखं च लप्स्यसे।" एवं तव मातुः वचनं सत्यम् भविष्यति; शापान्तेन त्वं रक्षितः भविष्यसि। अथ सूर्यः संज्ञां प्राह—"कस्मात् समाना अपि पुत्राः, त्वया एकस्मिन् अधिकः स्नेहः दर्श्यते?" सा तद् वर्जयितुं, विवस्वतः न उक्तवती; सः योगबलात् सत्यम् अवगच्छत्। भगवान् तदा, शप्तुं क्रुद्धः, संज्ञां नाशयितुम् इच्छन्, सा तदा सर्वं यथावत् विवस्वते न्यवेदयत्। तद् श्रुत्वा, विवस्वान् क्रुद्धः त्वष्टारम् अगच्छत्; त्वष्टा यथान्यायं तम् तेजस्विनं पूजयामास। दग्धुम् इच्छन्, सः स्निग्धैः वाक्यैः तं शमयामास—"एष रूपं, अतिक्रान्ततेजोयुक्तम्, न तव शोभनम्।" तद् असह्यं सञ्ज्ञा हरितवनं प्रविश्य विचरति; अद्य त्वं तां धर्मचारिणीं स्वपत्नीं पश्यसि। सा स्तुत्या, यौवनसम्पन्ना, योगेन युक्ता, गवां रक्षः, यथाकालं सर्वं शुभं भूयात्, इति।