वायुपुराणम्

सावितुः पत्नी सा सुरेणु, या त्वष्टुः कन्यायाः भगिनी प्रसिद्धा, संज्ञा नाम्ना विख्याता अभवत्। सा देवी तपसा विवस्वतः ज्येष्ठं पुत्रं मनुं समजनयत्; पुनः यमं यमुनां च यमद्वयं अपि अभ्यजायत्। ततः सा भगवती अश्वरूपं धृत्वा कुरुभूमिं अगच्छत्; तत्र अश्वरूपधारीणः सावितुः नासिकाभ्याम् तौ पुत्रौ अभिज्ञायते स्म। सा तेजस्विनी दिवि नासत्यदस्राभ्यां अश्विनौ अप्यजायत्, मार्ताण्डस्य पुत्रौ तौ स्मृतौ। ततः ऋषयः पप्रच्छुः—"विवस्वान् मार्ताण्ड इति विद्वद्भिः किमर्थं कथ्यते? अश्वरूपया नासिकाभ्याम् किमर्थं सुतौ जातौ? एष सत्यं वक्तुम् इच्छामः, अस्माकं प्रश्नान् विस्तरं ब्रूहि।" सूतोऽब्रवीत्—"यदा दीर्घकालं गर्भितं अण्डं त्वष्टा विदारयामास, तदा गर्भं विनष्टं दृष्ट्वा कश्यपः भयात् दुःखितः अभवत्। अण्डं द्विधा कृतं दृष्ट्वा स त्वष्टारं उवाच—'नूनं एतदण्डं नास्ति; त्वं मार्ताण्डः असि, हे निष्पाप।' तदा पितुः स्नेहात् उक्तं—'अण्डे मृतः नास्ति'; तेन उक्तवाक्येन नाम्ना तं अभ्यनुयोजयत्। अतः पितुः उक्तिः—'त्वं मार्ताण्डः'—द्विधा अण्डे, तस्मात् विवस्वान् मार्ताण्ड इति पुराणविद्भिः कथ्यते।" "अधुना मार्ताण्डस्य विवस्वतः संतानं वक्ष्यामि; पूर्वं संज्ञायाः सावितुः पत्नीया त्रयः पुत्राः अभवत्। मनुः, सावर्णि कनिष्ठः, अश्विनौ च संज्ञायाः; शनैश्चरः अपि—एते सप्त मार्ताण्डस्य पुत्राः स्मृताः।" "विवस्वान् कश्यपदाक्षायणीभ्यां जातः, तस्य पत्नी त्वष्टुः कन्या, विवस्वतः महादेवी सुरेणु, संज्ञा नाम्ना अभवत्। सा तेजस्विनः भगवतः मार्ताण्डस्य पत्नी अभवत्; किन्तु सा सौन्दर्ययौवनसम्पन्ना अपि पतिस्वरूपे न तुष्टाभवत्। आदित्यस्य मार्ताण्डस्य रूपं तेजसा कुलानां मध्ये निबद्धं, न च रमणीयं अभवत्।" "पितुः स्नेहात् उक्तं—'अण्डे मृतः नास्ति'; कश्यपः अज्ञानस्नेहात् मार्ताण्ड इति नाम्ना तं अभ्यनुयोजयत्। विवस्वतः तेजः सदा अधिकं अभवत्, येन कश्यपसुतः त्रिलोकान् दहति स्म।" "रविः संज्ञायां त्रयः सुतान् अभ्यजायत्—द्वौ महाबलौ पुत्रौ, कन्या कालिन्दी च। मनुः विवस्वतः ज्येष्ठः, प्रजापतिः श्राद्धदेवः; यमयम्यौ द्वौ अपि अभवत्।" "तत् शान्तं रूपं दृष्ट्वा विवस्वान् चेतना-हीनः अभवत्; स्वपत्नीं न सहन शक्नुवन् सावर्णा पुनः सृष्टा। सा भूतलसम्भूता स्त्री छायारूपा समुत्पन्ना, साभिवादनं संज्ञां भक्त्या उवाच।" "‘किं कर्तव्यम्?’ इति पप्रच्छ। संज्ञा प्रत्युवाच—‘तव अनुमत्याः अहं पितुः गृहं गच्छामि। त्वं मम स्थाने निर्भया अस्मिन गृहे स्थास्यसि; द्वौ पुत्रौ कन्या च त्वया रक्षितव्याः।’" "‘एतत् पतये मम न कदापि प्रकाशनीयम्।’ इति उपदिष्टा सा भूमिजा स्त्री संज्ञां उवाच—‘देवि, आकाशग्रहणात् लक्ष्यं न लभ्यते; अहं तव वचनं अनुसरिष्यामि। गच्छ देवी, स्वगृहं।’" "एवं संज्ञा तया उपोदितं स्वीकृत्य, लज्जिता त्वष्टारं तपस्विनं गत्वा। पितुः तां आगतम् दृष्ट्वा क्रोधेन उवाच—‘स्वपत्न्यं गच्छ, तेजस्विनं न अवमानय।’" "पितुः पुनः पुनः आज्ञापिता संज्ञा तस्य गृहं सहस्रवर्षाणि अवसत्। पुनः पुनः पतिं प्रत्यागमनं आज्ञापिता, अश्वरूपं गूढरूपा धृत्वा उत्तरकुरुषु गच्छत्, तत्र तृणं चरति स्म।" "द्वितीयायाः संज्ञायाः रविः द्वौ पुत्रौ सूर्यतेजसा सम्पन्नौ अभ्यजायत्। तौ ज्येष्ठमनुना तुल्यौ, एकः श्रुतश्रवाः धर्मज्ञः, अपरः श्रुतकर्मा।" "श्रुतश्रवाः मनुः सावर्णि भविष्यति; श्रुतकर्मा शनैश्चरः ग्रहः इति प्रसिद्धः। स एव मनुः सावर्णि अभवत्; भूमिजा संज्ञा तदा स्वपुत्रे अधिकं स्नेहं दर्शयामास।" "पूर्वपुत्रेभ्यः तस्मिन् अधिकं स्नेहं दर्शयामास; मनुः सर्वं स्वीकृतवान्, किन्तु यमः तं न स्वीकृतवान्।" "सावर्ण्या बारं बारं तिरस्कृतः, यमः दुःखितः, क्रोधात्, बाल्याद्, भविष्यद्विधिना—यमः मातरं पादेन त्रासयामास।" "तदा सावर्णा क्रोधात् यमं शप्तवती—‘पितुः पत्नीं पादेन त्रासितवान्, अतः तव पादः पतिष्यति—न संशयः।’" "यमः शापात् मनसि व्यथितः, मनुना सह धर्मात्मना सर्वं पितरं निवेदयामास।" "शापभीत्या, तर्कवाक्यैः अभिभूतः, बाल्याद् वा मोहात् वा, तव रक्षणं अर्हामि।" "‘हे लोकनाथ, दुःखिनां श्रेष्ठ, मातृशापेन अभिगृहीतः अस्मि; तव अनुग्रहः अस्मान् महतः संकटात् रक्षतु।’" "तदा विवस्वान् एवं उक्तः यमं उवाच—‘न संशयः, पुत्र, एतस्य महान् कारणं अस्ति।