वायुपुराणम्

यदा ऋषयः एवं संबोधिताः सन्तः अतिशयम् आनन्दिताः, ततः श्रवणोत्सुकाः पुनः शीघ्रं पृष्टवन्तः। ते ऋषयः ऊचुः—“क्रमेण वंशानां राज्ञां च अपरिमिततेजसां अस्तित्वं महत्त्वं च वदस्व, यथा पृच्छामः।” एवं उक्ते, सूतः लोमहर्षणः, ऋषिवाक्येषु कुशलः, अनुवृत्तकथायाः श्रवणाय आत्मानम् आलम्ब्य स्थितवान्। सः कथाकौशलसम्पन्नः पुनः अवदत्—“यद् ऋषिणा मम उक्तम्, तत् शृणुत यथावत्। क्रमशः वंशानां, राज्ञां च स्थितिं प्रभावं च अपरिमिततेजसां वक्ष्यामि।” वरुणस्य पत्नी सामुद्री, या शुनोदेवी अपि कथ्यते, तया द्वौ पुत्रौ जातौ—कलिः वैद्यः च, कन्या च सुरासुन्दरी। कलेः पुत्रौ जयः विजयः च महाबलौ, वैद्यस्य पुत्रौ घृणिः मुनिः च अपि महाबलौ। तयोः प्राणिनां भक्षणेच्छया, तौ परस्परम् अदन्त्, तथा विनष्टौ। कलिः देवेषु जातः; तस्य पुत्रः मदः प्रसिद्धः। कलेः पत्नी त्वाष्ट्री, तस्या ज्येष्ठा भगिनी निकृति, या हिंसा स्मृता। तया कलिः चत्वारः अन्यान् पुत्रान् उत्पादितवान्, सर्वे नरभक्षः—नाकः विघ्नः सद्रमः विधमः च। तेषु विघ्नः शिरोहीनः, नाकः देहहीनः, सद्रमः एकहस्तः, विधमः एकपादः स्मृतः। सद्रमस्य पत्नी तामसी, या पूतना अपि प्रसिद्धा; विधमस्य पत्नी रेवती। तयोः पुत्राः सहस्रशः। नाकस्य पत्नी शकुनि, विघ्नस्य पत्नी अयोमुखी। राक्षसाः महाशिरसः सन्ध्याकाले विचरन्ति। रेवतीपूतनयोः पुत्राः नैरृताः कथ्यन्ते। सर्वे राक्षसाः ग्रहाः प्रसिद्धाः, विशेषतः बालानां मध्ये। स्कन्दः तेषां अधिपः, ब्रह्मणा शक्तिमान्। बृहस्पतेः भगिनी, सा सती योगनिपुणा, नित्यं अनासक्त्या सर्वं जगत् विचरति। सा प्रभासस्य, वसुना अष्टमेन, पत्नी अभवत्। तयोः पुत्रः विश्वकर्मा, शिल्पी प्रजापतिः। धर्मपुत्रः त्वष्टा, बुद्धिमान् तेजस्वी, सहस्रशिल्पनिर्माता, देवशिल्पी। सः सर्वाणि विमानानि देवाय निर्मितवान्; मनुष्याः अपि तस्य कौशलात् जीवन्ति। प्रह्लादी, प्रसिद्धा, त्वष्टा पत्नी, विरोचना; सा विरोचनस्य भगिनी, त्रिशिरसः माता। महाशिल्पी विश्वकर्मा, देवगुरुः, विश्वकर्ममयः नाम पुत्रः स्मृतः। सा सुरेणु, या तस्य कन्या, सञ्ज्ञा नाम्ना, सवितुः पत्नी अभवत्। तया तपसा विवस्वतः ज्येष्ठः पुत्रः मनुः जातः; पुनः यमयमुनयोः द्वौ जातौ। सा देवी, अश्वरूपं धृत्वा, कुरुभूमौ गता; सवितुः अपि अश्वरूपिणः नासिका एव तौ पुत्रौ जातौ स्मृतौ। सा दिवि अश्विनौ नासत्यदस्रौ, मार्ताण्डपुत्रौ, उत्पादितवती। ऋषयः पृष्टवन्तः—“किं कारणं विवस्वान् मार्ताण्डः इति ज्ञातैः कथ्यते? किमर्थं सा अश्वरूपिणी नासिकाभ्यां पुत्रौ जातौ? एष सत्यं ज्ञातुम् इच्छामः, वदस्व।” सूतः अवदत्—“यदा अण्डं दीर्घकालं गर्भितम्, त्वष्ट्रा विदारितम्, तदा भ्रूणं विनष्टं दृष्ट्वा कश्यपः भयात् शोकितः। अण्डं द्विधा कृत्वा दृष्ट्वा, सः त्वष्टारम् उवाच—‘एष न अण्डः; त्वं मार्ताण्डः, हे निष्पाप।’ पिता स्नेहात् अवदत्—‘सः अण्डे न मृतः।’ तेन नाम मार्ताण्डः अभवत्। यतः पिता उक्तवान्—‘त्वं मार्ताण्डः’—अण्डं द्विधा कृत्वा, अतः विवस्वान् मार्ताण्डः इति प्राचीनज्ञैः कथ्यते। अधुना मार्ताण्डस्य विवस्वतः पुत्रान् वक्ष्यामि; पूर्वं सञ्ज्ञायाः सवितुः पत्नीः त्रयः पुत्राः जाताः। मनुः, सावर्यः कनिष्ठः, अश्विनौ च सञ्ज्ञायाः, तथा शनैश्चरः—एते सप्त मार्ताण्डपुत्राः स्मृताः। विवस्वान्, महाकीर्तिः, कश्यपदाक्षायणीपुत्रः; तस्य पत्नी त्वष्टृकन्या, सा सुरेणु, सञ्ज्ञा नाम्नी, विवस्वतः महादेवी। सा भाग्यशोभा युवती च, मार्ताण्डस्य पत्नी अभवत्, किन्तु पतिस्वरूपे न तुष्टा। आदित्यस्य मार्ताण्डस्य रूपम्, तेजसा वंशेषु संयतं, न अतिशोभनम् अभवत्। पिता स्नेहात् अवदत्—‘सः अण्डे न मृतः’; कश्यपः अज्ञानस्नेहात् मार्ताण्डः इति उक्तवान्। विवस्वतः तेजः नित्यं अतिक्रान्तम्, तेन कश्यपपुत्रः त्रिलोकान् दहति स्म। रविः सञ्ज्ञायां त्रयः पुत्रान् उत्पादितवान्—द्वौ महाबलौ पुत्रौ, कन्या कालिन्दी च। विवस्वतः ज्येष्ठः पुत्रः मनुः, प्रजापतिः, श्राद्धदेवः; ततो यमयमी द्वौ जातौ। तं शान्तरूपं दृष्ट्वा, विवस्वान् चेतना हिनस्तः; स्वपत्नीं सहनाय अशक्तः, सवर्णा पुनः निर्मिता। सा भूमिसंयुक्ता स्त्री, छायारूपेण उत्पन्ना, अञ्जलिपुटेन भक्त्या पुनः सञ्ज्ञाम् अभाषत्। एवं सुतः लोमहर्षणः ऋषिभिः पृष्टं वंशानुक्रमं, राज्ञां महत्त्वं, देवपुत्राणां उत्पत्तिं, विवस्वदादीनां तेजः, सञ्ज्ञायाः तपः, अश्विनोः जन्म, मार्ताण्डस्य नाम्नः कारणं, सर्वं श्रद्धया, क्रमशः, यथावृत्तम्, ऋषिप्रियं निवेदितवान्।