वायुपुराणम्

श्रद्धया, कुलधर्मेण, मन्त्रेण च हविषा सह यत् तर्पणं क्रियते, तत् तृप्तिं जनयति; एषा तृप्तिः शतजन्मानि अपि अनुगच्छति, न ह्यस्य फलं नश्यति। एवं ब्रह्मणा परमेश्वरेण अयं विधानः कृतः—अविनाशिनीं लोकान् इच्छद्भिः पितॄणां प्रथमा सृष्टिः स्थापिताऽभूत्। एवं पितरः देवाः, देवाश्च पुनः पितरः; यजमानाः तेषां च सन्ततयः अपि मया वर्णिताः, हे पापशून्याः। लोकाः, कन्याः, पौत्राः, पुत्राः, दानानि, शौचं, तीर्थानि, तेषां च फलानि—एतानि सर्वाणि विस्तरेण उक्तानि। अविनाशित्वं, द्विजातित्वं, यतिधर्मश्च, यथाक्रमं ब्रह्मणा यथा उक्तं, तथा निरूपितम्। बृहस्पतिः उवाच—एवं अङ्गिरसा शृण्वद्भ्यः ऋषिभ्यः पितॄणां विषयं पृष्टः, सभायाम् अतीव संशयान् व्याख्यातवान्। प्राचीनस्य सहस्रवर्षीयस्य यज्ञस्य मध्ये, यत्र गार्हस्थ्यं आसीत्, तत्र ब्रह्मा देवेशः स्वयं अध्यक्षः अभूत्। तत्र शतानि वर्षाणाम् अपि व्यतीतानि श्रूयन्ते; तत्र ब्रह्मवादिनः ऋषयः सूक्तानि जगुः। तस्मिन् यज्ञे ब्रह्मा परात्मा दीक्षितः आसीत्; तत्र पितॄणां अविनाशित्वे तीव्रः कामः समुत्पन्नः, लोकानां हितार्थं ब्रह्मणा परमेश्वरेण। सूतः उवाच—एवं बृहस्पतिः स्वस्य प्राज्ञपुत्रेण पृष्टः, यथावत् पितृवंशं व्याख्यातवान्; अधुना अहं वः वरुणस्य वंशकथां प्रवक्ष्यामि, शृणुत। एवं ऋषयः उपवर्णिताः सन्तुष्टाः अभवन्; श्रवणोत्सुकाः पुनः प्रश्नं अपृच्छन्। ते ऋषयः ऊचुः—राजवंशानां च राज्ञां च अनन्तवीर्याणां यथाक्रमं जन्म, स्थितिं, महिमानं च वदस्व, यथा पृच्छामः। एवं उक्तः सूतः लोमहर्षणः, मुनिवाक्यविशारदः, श्रोतुं प्रवृत्तः। स कथाविशारदः पुनरुवाच—"यद् ऋषिणा मया श्रुतं, तद् यथावत् शृणुत।" "यथाक्रमं अहं राजवंशानां च, राज्ञां च स्थितिं, वीर्यं च कथयामि। वरुणस्य भार्या या समुद्री, सा शुनोदेवी नाम्ना अपि ख्याता, तस्याः द्वौ पुत्रौ—कलिः च वैद्यः, एकैका कन्या च सुरसुन्दरी। कलिनः पुत्रौ जयः च विजयः, महाबलिनौ; वैद्यस्य अपि पुत्रौ घृणिः च मुनिः, तौ अपि महावीर्यौ। तौ द्वौ, प्रजाभक्षणे उत्सुकौ, परस्परं भक्षितवन्तौ, तेन तयोः विनाशः अभवत्। कलिः देवेषु जातः, तस्य पुत्रः मदः इति प्रसिद्धः। कलिनः भार्या त्वष्ट्री, तस्याः जेष्ठा भगिनी निकृति, या हिंसा इति स्मृता। सा कलिनः चत्वारः अन्यान् पुत्रान् जनयामास—सर्वे मानुषभक्ष्याः—नकः, विघ्नः, सद्रमः, विधमः इति। तेषु विघ्नः शिरोविहीनः, नकः शरीरविहीनः, सद्रमः एकबाहुः, विधमः एकपादः इति स्मृतः। सद्रमस्य भार्या तामसी, या पूतना नाम्ना प्रसिद्धा; विधमस्य भार्या रेवती; तयोः सहस्रशः पुत्राः। नकस्य भार्या शकुनी, विघ्नस्य आयोमुखी; ते राक्षसाः महाशिरसः सन्ध्यायां विचरन्ति। रेवत्याः च पूतनायाः च पुत्राः नैरृताः इति कथ्यन्ते; सर्वे राक्षसाः ग्रहाः इति विशेषतः बालानां मध्ये प्रसिद्धाः; स्कन्दः तेषां अधिपः, ब्रह्मणा अधिष्ठितः। बृहस्पतेः भगिनी, सती, ब्रह्मचारिणी, योगनिष्ठा, सर्वत्रासङ्गिनी विचरति। सा प्रभासस्य, वसुना अष्टमस्य, भार्या अभवत्; तस्य पुत्रः विश्वकर्मा, देवतानां तक्षकः, प्रजापतिः। त्वष्टा, धर्मस्य पुत्रः, प्राज्ञः, तेजस्वी, सहस्रकर्मकृद्, देवतानां स्थापत्यकर्ता। स सर्वाणि विमानानि देवतानां कृता, मानवाः अपि तस्य कौशलात् जीवन्ति। त्वष्टुः भार्या प्रह्लादी, या विरोचना, सा विरोचनस्य भगिनी, त्रिशिरसः माता। विश्वकर्मा, महात्मा, देवगुरुः, पुत्रः विश्वकर्ममय इति ख्यातः। या सुरेणुः इति प्रसिद्धा, या त्वष्टुः कन्या, सा सवितुः भार्या अभवत्, सा पश्चात् संज्ञा इति ख्याता। सा तपसा विवस्वतः ज्येष्ठं पुत्रं मनुम् अजनि; पुनः यम-यमुनयोः द्वौ अपि अपत्ये अजनि। सा देवी, अश्व्याकारं धारयित्वा, कुरुक्षेत्रं जगाम; तत्र सवितुः अश्वरूपिणः नासिकाभ्यां, तौ अपि पुत्रौ जातौ इति स्मृतौ। सा तेजस्विनी, आकाशे, अश्विनौ—नासत्यं च दस्रं च—मार्त्तण्डस्य पुत्रौ, अजनि। ऋषयः ऊचुः—कस्मात् विवस्वान् मार्त्तण्डः इति पण्डितैः कथ्यते? किमर्थं सा अश्व्याकारिणी नासिकाभ्यां पुत्रान् अजनि? एषा सत्यकथा वयं ज्ञातुम् इच्छामः, त्वं नः व्याख्याहि। सूतः उवाच—यदा तदण्डं दीर्घकालेन गृहीतम् आसीत्, तदा त्वष्ट्रा द्विधा कृतम्; गर्भं विनष्टं दृष्ट्वा कश्यपः भीतः शोकमगमत्। द्विधा कृतं तदण्डं दृष्ट्वा, कश्यपः त्वष्टारं उवाच—"नैतदण्डम्; त्वं मार्त्तण्डः, हे निष्पाप।" स्नेहात् पिता उवाच—"अण्डे न स मृतः।" इति श्रुत्वा, तस्य नाम तदनुसारम् अभवत्। यतः पिता उक्तवान्—"त्वं मार्त्तण्डः"—इति, अण्डस्य द्विधाकरणे, अतः विवस्वान् मार्त्तण्डः इति प्राचीनविद्भिः कथ्यते। अधुना अहं मार्त्तण्डस्य, विवस्वतः अपत्यकथां वक्ष्यामि; पूर्वं संज्ञायाः, सवितुः भार्यायाः, त्रयः पुत्राः अभवन्।