वायुपुराणम्

देवानां द्वितीयं गणं, तृतीयं च देवानां शत्रूणां गणं, अवशिष्टं तु मनुष्यजातीनां गणं ज्ञेयम्—एवं सर्वे वर्णिताः। एतेषां पितॄणां देवा उपासते, सर्वे तेषु प्रतिष्ठिताः; आश्रमचतुष्टयं च स्वस्वकर्मणा तान् उपासते। चतुर्वर्णाः अपि तान् स्वविधिना पूजयन्ति; मिश्रजातयः, यवनादयश्च, तान् एव पूजयन्ति। यः कश्चित् भक्त्या पितॄन् पूजयति, तं पितरः सन्तोषयन्ति; संपदर्थी वा पुत्रार्थी वा, तस्मै पितामहाः संपदं, पुत्रान्, स्वर्गं च ददति। पित्रॄणां प्रतिपत्तिः पुत्रस्य पितरि कर्तव्या, सा देवकृत्यादपि श्रेष्ठा; पितर एव हि देवतानां मूलं पोषणं च। योगमार्गः सूक्ष्मः, पितृमार्गः च परमः, तौ न दृश्येते स्थूलचक्षुषा, कठोरतपसा अपि। रजतपूर्णं पात्रं वा रजतः भूषितं पात्रं वा, तद् एव देवपितृभ्यः हविर्दाने श्रेष्ठं शुद्धिकरं च स्मृतम्। येषां नामगोत्राभ्यां सम्बद्धाः बान्धवाः, पृथिव्याम् कुशे सम्यक् विधिना त्रीन् पिण्डान् ददति, ते तेन लाभं प्राप्नुवन्ति। यत्र यत्र ते पिण्डाः स्थाप्यन्ते, तत्र तत्र पितरः तृप्तिम् आप्नुवन्ति; यत् यत् भूतं तेन तृप्यति, तत् एव तस्य आहारः भवति। यथा वत्सः स्वां मातरं गोष्ठे लभते, तथा मन्त्रः तं भूतं तिष्ठति यत्र, तत्र नयति। श्रद्धा, गोत्रं, मन्त्रः, हविः च, एते तृप्तेः हेतवः; शतजन्मसु अपि, सा तृप्तिः अनुगच्छति। एवं ब्रह्मणा परमेश्वरेण, पितॄणां सृष्टिः, तेषां लोकानां अक्षयत्वार्थं, व्यवस्था स्थापिता। एवम् एते पितरः देवा, देवा अपि पुनः पितरः; यजमानाः च तेषां सन्ततिः, मया वर्णिता, हे निष्पापाः। लोकाः, कन्याः, पौत्राः, पुत्राश्च, दानानि, शौचं, तीर्थानि, तेषां च फलानि, सर्वं निरूपितम्। अक्षयत्वं, द्विजातित्वं, यतिसंप्रदायश्च, यथाक्रमं, ब्रह्मणा स्मृतम्। बृहस्पतिः उवाच—एवं अङ्गिरसा श्रोतृऋषीणां समक्षं उक्तम्; पितृसम्बन्धिनः सर्वान् संशयान् सभायाम् उत्तरम् दत्तवान्। प्राचीनस्य सहस्रवर्षीयस्य यज्ञस्य काले, यत्र गार्हस्थ्यं स्थितम्, तत्र ब्रह्मा देवेश्वरः अध्यक्षः आसीत्। शतशः वर्षाणि तत्र व्यतीतानि इति श्रूयते; ब्रह्मवादिनः ऋषयः तत्र श्लोकान् गायन्ति स्म। तस्मिन् यज्ञे परात्मा ब्रह्मा दीक्षितः आसीत्; तत्र एव पितॄणां अक्षयत्वे तीव्रा स्पृहा उदपद्यत, लोकानां हितार्थं, ब्रह्मणा परमेश्वरेण। सूतः उवाच—एवं बृहस्पतिः स्वपुत्रेण पृष्टः पितॄणां वंशं यथावत् उक्तवान्; अधुना अहम् अन्यत् कथयामि—वरुणस्य चरितं शृणुत। ऋषयः एवं श्रुत्वा अतीव हृष्टाः अभवन्; अधिकं श्रोतुम् उत्सुकाः सन्तः, पुनः शीघ्रं पप्रच्छुः। ते ऊचुः—राजवंशानां च राज्ञां च अनन्तवीर्याणां, तेषां स्थितिं, महत्त्वं च, यथाक्रमं नो वद। एवमुक्तः सूतपुत्रः लोमहर्षणः, मुनिवचनकुशलः, उत्तरकथायाः श्रोतुं स्वं मनः समाहितवान्। स कथाकुशलः पुनरुवाच—‘यथा मया श्रुतं मुनिना, तथैव शृणुत।’ अहं यथाक्रमं राजवंशानां, तेषां स्थितेः, अनन्तवीर्याणां च राज्ञां, वंशं, ऐश्वर्यं च कथयामि। वरुणस्य पत्नी सा समुद्री, शुनोदेवीति च प्रसिद्धा, तया द्वौ पुत्रौ जातौ—कलिः वैद्यश्च, कन्या च सुरसुन्दरी। कलेश्च जयविजयौ महाबलौ पुत्रौ; वैद्यस्य घृणी मुनिश्च, तौ अपि महाबलौ। तौ उभौ प्रजाभक्षणे इच्छन्तौ, परस्परं खादित्वा नष्टौ। कलिः देवेषु जातः, तस्य पुत्रः मदः नाम्ना; कलेश्च पत्नी त्वष्ट्री, तस्या ज्येष्ठा भगिनी निकृति, या हिंसा स्मृता। सा च कलेश्चतुरः पुत्रान् अजनि, सर्वे मानुषभक्षकाः—नाक, विघ्न, सद्रम, विधम इति। तेषां विघ्नः शिरोहीनः, नाकः शरीरहीनः, सद्रमः एकबाहुः, विधमः एकपादः स्मृतः। सद्रमस्य पत्नी तामसी, या पूतना; विधमस्य पत्नी रेवती, तयोः पुत्राः सहस्रशः। नाकस्य पत्नी शकुनी, विघ्नस्य अयोमुखी; ते राक्षसाः महाशिरसः सन्ध्यायाम् विचरन्ति। रेवत्याः पूतनायाश्च पुत्राः नैरृताः कथ्यन्ते; सर्वे ते राक्षसाः ग्रहत्वेन विशेषतः बालानां मध्ये विख्याताः। तेषां स्वामी स्कन्दः, ब्रह्मणा शक्तिमान् कृतः। बृहस्पतेः भगिनी, या महात्मा, ब्रह्मचारिणी, योगसिद्धा, लोके सर्वत्र निरपेक्षा विचरति। सा प्रभासस्य, या वसुना अष्टमः, पत्नी आसीत्; तयोः पुत्रः विश्वकर्मा, या दिव्यशिल्पी, प्रजापतिः च। धर्मपुत्रः त्वष्टा, बुद्धिमान्, तेजस्वी, सहस्त्रशिल्पकर्ता, देवशिल्पी च। स एव देवतानां विमानानि निर्मितवान्; मानवाः अपि तस्य कौशलात् जीवन्। त्वष्टुः पत्नी प्रह्लादी, या विरोचना, तस्य भगिनी, त्रिशिरसः माता च। महात्मा विश्वकर्मा, देवाचार्यः, तस्य पुत्रः विश्वकर्ममयः, तेनैव नाम्ना प्रसिद्धः। एवं शास्त्रवचनानुसारं पितृदेवमानुषराक्षसवंशानां, तेषां पूजाविधेः, तृप्तेः, वंशपरम्परायाश्च, विस्तीर्णं चरितं पवित्रया वाणीया निवेदितम्।