वायुपुराणम्

यो वेदवित् इत्यन्यैः वेदचिन्तकैः कथ्यते—यः सम्यक् विधिना ज्ञेयं ज्ञातव्यं च विज्ञायति। स एव यज्ञान्, वेदान्, कामान्, विविधं च विज्ञानं प्राप्नोति; दीर्घायुष्यम्, सन्ततिं, पितृभक्तिं, धनं चापि स लभते। यः शास्त्रनियतं श्राद्धान्तं पठति, स एतान् सर्वान् फलान् प्राप्नोति, तीर्थदानस्य च फलं स याति। स कुलपावकः भवति, द्विजातीनां श्रेष्ठोऽपि; सर्वान् द्विजान् शिक्षयन् सर्वान् कामान् प्राप्नोति। यश्चैतद् अनन्तं शृणोति, अमर्षरहितः, कोपजितः, लोभमोहवर्जितश्च सः स्वर्गं प्राप्नोति। स तीर्थयात्रादानादीनां पूर्णं फलं लभते; एष मुक्त्युत्तमः, स्वर्गस्य च परमोपायः। इह च परत्र च परितोषो लभ्यते; तस्मात् प्रयत्नः करणीयः। यः समित्समाहितः सभायां तिथिसन्धिषु चैतद् विधिं पठति, सः सन्तानवाँल्लभते, परमतेजस्वी भवति, देवैः सह लोकं प्राप्नोति। स्वयम्भुवे, येनायं विधिः प्रोक्तः, नमः; योगमहेश्वराणां नित्यं नमः। एते पितरः, प्रिय, देवतानां देवाः; सप्तैते निरुपद्रवाः स्वस्थानेषु नित्यं तिष्ठन्ति। एते प्रजापतेः पुत्राः, सर्वे महात्मानः; प्रथमः योगिसंघः, नित्याः योगवृद्धयः। द्वितीयो देवसंघः, तृतीयो देवशत्रवः; शेषाः मानवगणाः विज्ञेयाः—एवं सर्वं निरूपितम्। एतेषां पूजां देवाः कुर्वन्ति, सर्वे तेषु स्थिताः; चातुर्वर्ण्यं च तेषां पूजां स्वस्वकर्मणा करोति। वर्णसंकराश्च, म्लेच्छाश्च, सर्वे तेषां पूजां विधिनैव कुर्वन्ति। यः पितॄन् भक्त्या पूजयति, तं पितरः पूजयन्ति; श्रेयः, सन्ततिं, स्वर्गं वा कामयमानाय तैः सम्यग् लभ्यते। पितुः कृत्यं पुत्रेण देवकृत्यात् परम्; पितरः हि देवपोषकस्य मूलम्। न योगसूक्ष्ममार्गो न पितृणां परमः पन्था चक्षुषा दृश्यते, तपसा अपि न। रजतपूर्णः पात्रं वा रजताभूषितं वा, तद्देवपितृकार्यार्थे श्रेष्ठं शुद्धिकरं चोच्यते। येषां बान्धवाः नामगोत्रेण निर्दिष्टाः, ते यदा पवित्रदर्भे यथाविधि पृथिव्यां त्रिपिण्डं ददाति, तदर्थं तेषामुपकारः स्यात्। यत्र यत्र तानि पिण्डानि, तत्र तत्र पितरः तृप्यन्ति; यद् यद् भूतं भक्षयति, तद् एव तस्य तर्पणम्। यथा वत्सः गोष्ठे मातरं प्राप्नोति, तथा मन्त्रः जीवम् तत्रैव नयति। मानं, गोत्रं, मन्त्रः, चोपनतं च अन्नं तृप्तिं जनयन्ति; शतजन्मसु अपि तदनुगच्छति। एवं ब्रह्मणा परमेशेन पितृणां सृष्टिप्रबन्धः कृतः, अक्षरकामानां लोकानां हिताय। एवमेताः पितरः देवाः, देवाः पुनः पितरः; यजमानाः तेषां सन्ततिश्चोक्ताः। लोकाः, कन्याः, पौत्राः, पुत्राश्च, दानं, शौचं, तीर्थानि, तेषां फलानि, सर्वं निरूपितम्। अक्षरता, द्विजातित्वं, परिव्राजकधर्मश्च यथाक्रमं ब्रह्मणा पूर्वं प्रोक्तम्। बृहस्पतिरुवाच—एवं अङ्गिरसा शृण्वद्भ्यः ऋषिभ्यः प्रोक्तम्; पितृविषयं सर्वं संशयं पृष्टः सः सभायां व्याख्यातवान्। प्राचीनस्य सहस्रवर्षीयस्य यज्ञस्य मध्ये, यत्र गार्हस्थ्यं आसीत्, तत्र ब्रह्मा देवेश्वरः अध्यक्षः आसीत्। तत्र शतसंवत्सराणि व्यतीतानि श्रूयन्ते; तत्र ब्रह्मवादिनः ऋषयः श्लोकान् जगुः। तस्मिन् यज्ञे परमात्मा ब्रह्मा दीक्षितः; तत्र पितॄणां अक्षरकामना जगर्ज, लोकानां हिताय, ब्रह्मणा परमेशेन। सूत उवाच—एवं बृहस्पतिना पृष्टः स्वपुत्रेण बुध्यमानः पितृवंशं यथावद् प्रोक्तवान्; अधुना वः वरुणचरितं शृणुत। एवं ऋषिषु सम्यगुक्तेषु, ते परमं हृष्टाः सञ्जज्ञुः; श्रोतुम् उत्सुकाः पुनः पप्रच्छुः। ऋषय ऊचुः—वंशानां नृपतीनां च, अनन्तवीर्याणां, स्थितिं महत्त्वं च यथाक्रमं वद। एवमुक्तः सुतः लोमहर्षणः, मुनिवाक्यविशारदः, उत्तरकथायै मनः कृत्वा, प्रवक्तुम् उद्यतवान्। स कथाविशारदः पुनः प्रोवाच—‘यथोक्तं मया श्रुतं मुनिना, तत् शृणुत।’ वंशानां नृपतीनां च, स्थितिं वीर्यं च क्रमशः प्रवक्ष्यामि। वरुणस्य भार्या सामुद्री, शुनोदेवीति च विख्याता, द्वौ पुत्रौ—कलिं च वैद्यं च, कन्यां च सुरसुन्दरीं—अजनयत्। कलेश्च जयविजयौ महाबलौ; वैद्यस्य घृणिमुन्यौ च महाबलिनौ। सौ तौ प्रजाभक्षयितुम् इच्छन्तौ परस्परं जग्रसतुः, तेन विनष्टौ। कलेः देवेषु जन्म; तस्य पुत्रः मदः प्रसिद्धः। कल्याः पत्नी त्वष्ट्री, तस्या ज्येष्ठा भगिनी निकृतिः हिंसेति स्मृता। कलेः चत्वारः अन्ये पुत्राः, सर्वे मानुषभक्षिणः—नकः, विघ्नः, सद्रमः, विधमश्च—इति विख्याताः।