वायुपुराणम्

ये धर्मशास्त्रे, श्रद्धायोगस्य महत्वं विस्तारपूर्वकं वर्ण्यते। ये केचित् योगस्य विरोधिनः, ते पृथिव्याः यावत् स्थितिः, तावद् समुद्रे क्लेदमिव पतन्ति, मूढभावं प्राप्य, तस्मात् श्रद्धायाः धर्मः सततं श्रद्धालुजनैः कर्तव्यः। विशेषतः योगिनां निन्दा कर्तव्या नास्ति; निन्दया तु जनः कृमिभूतः तत्रैव भ्रमति। योगस्य निन्दकः, येन ध्यानिनां मोक्षहेतुः योगः निन्द्यते, सः घोरं नरकं गच्छति; तथा श्रोता अपि—एष विषयः संशयहीनः। सर्वं नरकं, दृष्ट्वा भीषणं, तमसा आच्छादितम्; योगेश्वराणां निन्दया तत्रैव स्थितिं याति। योगेश्वराणां, संयतात्मनां निन्दाश्रवणेन, जनः कुम्भीपाकनरके दीर्घकालं निमज्जति—नात्र संशयः। मनसा, कर्मणा, वाचा योगिनां द्वेषं त्यक्तव्यं; मृत्युः पश्चात् अन्यत्र फलं अनुभवति, इह अपि—एष विषयः निश्चितः। यो न दूरपारं प्राप्नोति, सः परमात्मा न लभते; त्रिषु लोकेषु स्वकर्मानुसारं भ्रमति। ऋग्यजुःसामवेदान् सर्वाङ्गैः अपि अधीत्य, रूपान्तरणं न प्राप्य, सः केवलं तत्र स्थगितः भवति। यो गुणातीतः, प्रकृत्यतीतः, चतुर्विंशतितत्त्वातीतः, परिवर्तनातीतः, स एव पारंगतः, यात्रा-अन्तं प्राप्नोति। यथा सर्वभूतानि आत्मनि संहरति, तथा योगविद् योगबलात्, सर्वं तत्त्वं सत्यात्मनि संहरति प्रलये; सः सर्वव्यापिन्या शक्त्या मार्गे विचरति, अन्यैः अप्राप्यः। यो योगविद्, वेदविद्, ज्ञेयम् अधिगच्छति, वेदज्ञैः सः वेदविद् इति कथ्यते, वेदपारंगतः इति उच्यते। यः यथाविधि ज्ञेयम्, विज्ञेयम् च जानाति, वेदध्यानिनां मध्ये सः वेदविद् इति कथ्यते। सः यज्ञान्, वेदान्, कामान्, विविधान् ज्ञानानि, दीर्घायु, सन्ततिं, पितृभक्तिं, धनं च प्राप्नोति। यः श्रद्धायाः विधिपर्यन्तम् अनुशासनपूर्वकं पठति, सः एतानि सर्वाणि फलानि तथा तीर्थदानफलम् अपि लभते। सः कुलशुद्धिकर्ता, द्विजेषु श्रेष्ठः भवति; सर्वद्विजान् शिक्षयित्वा सर्वकामान् प्राप्नोति। यः एतत् अनन्तं चरित्रं श्रुणोति, सः स्वर्गं गच्छति—यदि द्वेषरहितः, क्रोधविजितः, लोभमोहवर्जितः च भवति। सः तीर्थयात्रा, दानादि पूर्णफलम् प्राप्नोति; एष मोक्षस्य परममार्गः, स्वर्गस्य च श्रेष्ठमार्गः। इह च परत्र च उत्तमं तुष्टिं लभते; तस्मात् यत्नेन प्रयत्नः कर्तव्यः। यः एतत् विधिं सभायां, पुण्यकालसंधिषु, एकाग्रचित्तः पठति, सः सन्ततिं, परमतेजः, देवसमानं लोकं च प्राप्नोति। स्वयंभुवे, येन एष विधिः घोषितः, अहं नमामि; योगमहेश्वराणां च सदा नमामि। हे प्रिय, एते पितरः देवतानां देवता एव; सप्तजनाः, नित्यशान्ताः, स्वस्थानस्थाः सदा तिष्ठन्ति। एते प्रजापतेः पुत्राः, सर्वे महात्मनः; प्रथमसमूहः योगिनां, नित्याः योगवृद्धयः। द्वितीयसमूहः देवतानां, तृतीयः देवद्विषां; शेषः मानववर्गः—एवं सर्वे वर्णिताः। देवाः एतान् पितरः पूजयन्ति, सर्वे तेषु प्रतिष्ठिताः; चत्वारः आश्रमाः अपि स्वस्वक्रमे पूजयन्ति। चत्वारः वर्णाः अपि यथाविधि पूजयन्ति; मिश्रवर्णजाः, विदेशजाः अपि पूजयन्ति। यः पितरः भक्त्या पूजयति, पितरः तं सम्मानयन्ति; कामार्थी, सन्ततिच्छायी वा, पितामहाः तस्य कामं, सन्ततिं, स्वर्गं च प्रयच्छन्ति। पुत्रस्य पितरि कृत्यं देवकृत्यादपि श्रेष्ठम्; पितरः देवतानां मूलभूतः पोषकः। योगस्य सूक्ष्ममार्गः, पितृणां परममार्गः च, स्थूलदृष्ट्या न ज्ञायते, तपसा अपि। शुद्धरूपेण रजतमयं पात्रं, अथवा रजतमण्डितं पात्रं, देवपितृयज्ञे शुद्धतमं, श्रेष्ठं इति कथ्यते। ये पितृबन्धवः, नामगोत्रेण निर्दिष्टाः, त्रिपिण्डं पृथिव्यां, कुशे, यथाविधि, ददति, तेषां लाभः भवति। यत्र पिण्डाः स्थिताः, तत्र पितरः तृप्तिम् अनुभवन्ति; यत् भूतस्य पोषणं, तत् तस्य आहारः भवति। यथा वत्सः गोशालायां मातरं अन्वेषति, तथा मन्त्रः भूतं तस्य स्थानं प्रति नयति। सम्मानं, गोत्रं, मन्त्रः, दत्तं च अन्नं, तृप्तिं यच्छन्ति; शतजन्मानि अपि प्राप्य, सा तृप्तिः अनुसरति। एवं एष व्यवस्था ब्रह्मणा, परमेशेन, स्थापितः; पितृणां मूलसृष्टिः, तेषां लोकानां अक्षयत्वार्थम्। एते पितरः देवाः, देवाः पुनः पितरः; यजमानाः, तेषां सन्ततिः अपि मया वर्णिता, हे निष्पापाः। लोकाः, कन्याः, पौत्राः, पुत्राः, दानं, शुद्धिः, तीर्थानि, फलानि च, सर्वं वर्णितम्। अक्षयत्वं, द्विजत्वं, परिव्राजकधर्मः, यथाक्रमं, यथा ब्रह्मणा उक्तम्, वर्णितम्। बृहस्पतिः उवाच—एवम् अङ्गिराः श्रोतृऋषिभ्यः उक्तवान्; पितृसम्बन्धी सर्वसन्देहान् सभायाम् स्पष्टीकृतवान्। प्राचीनयज्ञे, यत्र सहस्रवर्षाणि गृही उपस्थितः, ब्रह्मा, देवेशः, अध्यक्षः अभवत्। तत्र शतवर्षाणि अतीतानि श्रूयन्ते; ब्रह्मवादिनः ऋषयः तत्र श्लोकान् गायन्ति। तस्मिन यज्ञे, परमात्मा ब्रह्मा दीक्षितः अभवत्; तत्र पितृणां अक्षयत्वे तीव्रकामना उत्पन्ना, लोकहिताय, ब्रह्मणा, परमेशेन। सूतोऽवदत्—एवं बृहस्पतिः, स्वपुत्रेण पृष्टः, पितृवंशस्य इतिहासं यथावर्णितं उक्तवान्; अधुना अहं वरुणस्य चरित्रं वक्ष्यामि—श्रुणु।