वायुपुराणम्

प्राज्ञः पुरुषः शुक्लपक्षे पूर्वाह्ने श्राद्धं कुर्यात्, कृष्णपक्षे च अपराह्ने, रोहिण्याः नियमं न लङ्घयेत्। एवं महात्मानः, महायोगबलसम्पन्नाः, सदैव पितृरूपेण पूजनीयाः भवन्ति, स्थानकालवेदिनः इति। अतः पितृभक्त्या सततं योगसिद्धिः प्राप्त्यते; ध्यानेन मोक्षं गच्छन्ति, शुभाशुभकर्माणि त्यजन्ति। यज्ञार्थं महात्मा कश्यपः, लोकान् मोहित्वा, गुप्तं योगं गुहायां निहितवान्। ततः गुप्तं अमृतं योगं च संहृत्य, योगविदां श्रेष्ठः सनत्कुमारः एतत् महत् सनातनं धर्मं प्रवक्तुम् आरभत। एष धर्मः देवतानां परमगोप्यः, ऋषीणां परमगतिर्वा; पितृभक्त्या, प्रयत्नेन, पितृभक्तैः सदा साध्यते। सर्वं योगं संक्षेपेण पितृभक्तः प्रयत्नेन सम्पूर्णं प्राप्नोति; नात्र संशयः, सर्वं तत्र लभ्यते। कस्य श्राद्धं दातव्यं, किम् दानं महाफलं ददाति, केषु श्राद्धं अक्षय्यं, तीर्थेषु नद्यः च, केषु स्वर्गप्राप्तिः—एषा संक्षेपेण ते व्याख्याता। बृहस्पतिः उवाच—यः एतत् श्राद्धविधिं श्रुत्वा द्वेषं कुर्वन्, स तमसाच्छन्नः, नास्तिकः, घोरं नरकं पतति। यः महारोगेन पीडितः, संयतचित्तः, वेदाश्रमात् मुक्तः, स कुम्भीपाकं न गच्छति; किन्तु यः जिह्वाच्छेदं करोति वा चौर्यं करोति, स नूनं तत्र गच्छति। यः योगद्वेषी, स पाषाणवत् भवति, समुद्रे निमज्जति, यावत् पृथिवी तिष्ठति; अतः श्रद्धालुना श्राद्धधर्मः सदा कर्तव्यः। निन्दा न कर्तव्या, विशेषतः योगिनां; निन्दया कृमिरूपः भवति, तत्रैव भ्रमति। यः योगस्य निन्दां करोति, यः ध्यानिनां मोक्षहेतुं, स घोरं नरकं गच्छति, श्रोता अपि—नात्र संशयः। सर्वो नरकः, दृष्ट्वा भयङ्करः, तमसाच्छन्नः; योगेश्वराणां निन्दया तत्र नूनं गच्छति। यः योगेश्वराणां निन्दां शृणोति, संयतात्मनां, स दीर्घकालं कुम्भीपाके निमज्जति—नात्र संशयः। मनसा, कर्मणा, वाचा योगिनां द्वेषं वर्जयेत्; मृत्युः पश्चात् तत्र फलं अनुभवति, इह अपि—नात्र संशयः। यः पारं न गच्छति, स परमात्मनं न प्राप्नोति; स्वकर्मानुसारं त्रिषु लोकेषु भ्रमति। यद्यपि ऋग्यजुःसामवेदान् सर्वाङ्गैः अधीतवान्, परिवर्तनं न प्राप्तवान्, स तत्रैव तिष्ठति। यः परिवर्तनं गत्वा, प्रकृतिं गत्वा, गुणत्रयं सीमां गत्वा, चतुर्विंशतिप्रधानं गत्वा, स एव पारगः, यात्रा-अन्तं प्राप्तः इति कथ्यते। यथा सर्वाणि तत्त्वानि आत्मनि संहरति, तथा योगविद् योगबलात् सदा सर्वं आत्मन्येव संहरति, प्रलये; सर्वव्यापकपथेन गतः, अन्यैः न गम्यते। यः योगविद्, वेदं यथार्थं वेद, ज्ञेयम् प्राप्तवान्, वेदविदः तं वेदविदं कथयन्ति, तं वेदपारगं कथयन्ति। यः ज्ञेयम् च बोध्यम् च यथाविधि ज्ञातवान्, तं वेदचिन्तकः वेदविदं कथयन्ति। स यज्ञान्, वेदान्, कामान्, नानाविधं ज्ञानं, दीर्घायु, सन्ततिं, पितृभक्तिं, धनं च प्राप्नोति। यः श्राद्धविधेः अन्तिमं भागं यथाशास्त्रं अनुशृणोति, स सर्वं फलं प्राप्नोति, तीर्थेषु दानस्य फलम् अपि। स वंशशुद्धिः भवति, द्विजातीनां श्रेष्ठः, सर्वद्विजान् शिक्षयित्वा सर्वकामान् प्राप्नोति। यः एषा अनन्ता कथा सदा शृणोति, स स्वर्गं प्राप्नोति—यदि द्वेषरहितः, क्रोधजयः, लोभमोहवर्जितः। तीर्थयात्रादानादीनां सम्पूर्णं फलं प्राप्नोति; एषा मोक्षस्य परमसाधनम्, स्वर्गस्य च। इह च परत्र च परमं तुष्टिं प्राप्नोति; अतः प्रयत्नः कर्तव्यः। यः एषा विधिं यथायोग्यं, एकाग्रचित्तः, सभायां, पुण्यकालसन्धौ पाठयति, स सन्ततिं प्राप्नोति, परमतेजः लभते, देवैः सह लोकं प्राप्नोति। स्वयम्भुवे, येन एषा विधिः कथिता, नमः; योगेश्वराणां च सदा नमः। एते पितरः देवतानां देवाः, सप्त महात्मानः, सदा स्वस्थानं तिष्ठन्ति। एते प्रजापतेः पुत्राः, सर्वे महात्मानः; प्रथमः योगिवर्गः, नित्यः योगवृद्धिः। द्वितीयः देववर्गः, तृतीयः देवद्विषः; शेषः मानववर्गः—एवं सर्वं वर्णितम्। देवाः एतान् पितरः पूजयन्ति, तेषु स्थिताः; चतुर्वर्णाः च तान् स्वस्वविधिना पूजयन्ति। चतुर्वर्णाः अपि तान् यथाविधि पूजयन्ति; मिश्रजातयः, विदेशिनः अपि पूजयन्ति। यः पितरः भक्त्या पूजयति, पितरः तं पूजयन्ति; कामयमानाय, सन्ततिं वा, पितामहाः सम्पदं, सन्ततिं, स्वर्गं च ददाति। पुत्रस्य पितृऋणं देवऋणात् श्रेष्ठम्; पितरः देवतानां मूलं पोषणम्। न योगस्य सूक्ष्ममार्गः, न पितृपथः, स्थूलदृष्ट्या ज्ञेयः, तपसा अपि। शुद्धरजतमयं पात्रं वा, रजतसङ्कलितं पात्रं वा, देवानां पितृभिः सह अर्हतम्, शुद्ध्यर्थं श्रेष्ठं इति कथ्यते। ये नामगोत्रविशेषेण सम्बन्धिनः, भूमौ कुशे स्थाप्य, त्रिपिण्डं विधिना ददाति, तेषां लाभः भवति। यत्र पिण्डाः तिष्ठन्ति, तत्र पितरः तृप्तिम् प्राप्नुवन्ति; यत् जीवः प्राप्नोति, तद् एव तस्य आहारः भवति। यथा वत्सः गोशाले मातरं अन्वेष्य प्राप्नोति, तथा मन्त्रः जीवम् तस्य स्थानं प्रति नयति।