वायुपुराणम्

आदौ महात्मा ब्रह्मा पृथिवीं दुग्धवान्। स वायुम् वात्स्यं कृत्वा, पृथिव्याः सत्त्वानां बीजानि दुग्धरूपेण प्राप्तवान्। ततः पूर्वे स्वायम्भुवे मन्वन्तरे पृथिवी punः दुग्धा, यत्र स्वायम्भुवो मनुर्वत्स्यं, ग्रीष्मः दुहित्रूपेण स्थितः। स्वारोचिषे मन्वन्तरे च, प्राज्ञः स्वारोचिषो मनुः स्वयमेव वात्स्यं कृत्वा, पृथिवीं दुग्धवान्, तत्र धान्यानि दुग्धरूपेण सञ्जातानि। उत्तरमन्वन्तरे देवभुजो देवः उत्तममनुं वात्स्यं कृत्वा, अनुत्तमं दुहित्रं कृत्वा, पृथिवीं सर्वधान्यैः सम्यक् दुग्धवान्। पुनरपि तामसे पञ्चमे मन्वन्तरे बलबन्धुः तामसं मनुं वात्स्यं कृत्वा, पृथिवीं दुग्धवान्। चारीष्णवे देवस्य मन्वन्तरे च, स प्राचीनः चारीष्णवं मनुं वात्स्यं कृत्वा पृथिवीं दुग्धवान्। चाक्षुषे मन्वन्तरेऽपि, चाक्षुषं मनुं वात्स्यं कृत्वा, पृथिवीं पुनरपि दुग्धवान्। चाक्षुषमन्वन्तरस्य समाप्तौ, वैवस्वतमन्वन्तरस्य आगमे, वैन्यः पृथिवीं दुग्धवान्, यथा मया पूर्वं वर्णितम्। एवं भूतपूर्वेषु कालान्तरेषु, पृथिवी देवेन्द्रैः, मनुष्यैः, अन्यैश्च जीविषु दुग्धा। एवं सर्वेषु अतीतेषु भविष्यत्सु च मन्वन्तरेषु, देवाः सन्ति इति ज्ञेयम्। अधुना पृथोः सन्ततिं शृणु। पृथोः द्वौ महाबलिनौ पुत्रौ आस्ताम्—अन्तर्धानः च पालयिता च। अन्तर्धानात् शिखण्डिनी तथा हविर्धानः अभवन्। हविर्धानस्य धिषणायां षट् पुत्राः अभवन्—प्राचीनबर्हिः, शुक्रः, गयः, कृष्णः, व्रजः, अजिनः च। तत्र प्राचीनबर्हिः भगवत् प्रजापतिः, पृथिव्यां राजा बभूव, यः तपसा, बलिना, विद्या च प्रसिद्धः। तस्य कुशः पूर्वदिशि स्थितः, अतः प्राचीनबर्हिः इति कथ्यते। स एव प्रभुः सागरतनयां सवर्णां पत्नीत्वे स्वीकृतवान्, या महत्तमसः परे जाता। सवर्णायां प्राचीनबर्हिषः दश पुत्राः अभवन्, ये प्रचेतसः इति विख्याताः। ते सर्वे प्रचेतसः धनुर्वेदविदः, धर्मे समन्विताः, समुद्रसलिले दशसहस्रवर्षाणि महत्तपः कृतवन्तः। यदा प्रचेतसः तपस्यन्ति स्म, तदा पृथिव्यां वृक्षाः अनियन्त्रिताः अभवन्, तस्मात् प्रजाः क्षीणाः। चाक्षुषमन्वन्तरस्य अन्तरे, वायुः वृक्षैः निरुद्धः, नभः अपि वृक्षैः आवृतम्, तेन दशसहस्रवर्षाणि प्रजाः चलितुं न अशक्नुवन्। एतत् श्रुत्वा, प्रचेतसः तपस्यायाम् स्थिताः, कोपेन पूरिताः, वाय्वग्निं मुखात् निष्पिपेषुः। ततः वायुः वृक्षान् उन्मूल्य शुष्कीकृतवान्, अग्निः अपि तान् दग्धवान्, एवं वृक्षानां विनाशः अभवत्। वृक्षक्षये ज्ञाते, शेषशाखामात्रे स्थिते, सोमराजः प्रचेतसः उपगम्य अवदत्। सर्वं परिणामं दृष्ट्वा, लोकसंरक्षणाय प्राचीनबर्हिः सर्वैः राजभिः सह कोपं त्यक्तवान्। सोमः उवाच—"पृथिव्यां पुनरपि वृक्षाः जायन्ते, अग्निवायूः शम्यन्ताम्। एषा कन्या वृक्षेषु रत्नरूपा। अहं गवां पयसा तां पोषितवान्, सा मारीषा नाम्ना, वृक्षेषु जाता। सा सोमेन पालिता भवतां भार्या अस्तु।" "युष्माकं तेजसः अर्धेन मम च अर्धेन, मारीषायाम् एकः पुत्रः जायते, स प्राज्ञः दक्षः प्रजापतिः। स तेजसा युक्तः, वह्निवद्, इदानीं दग्धायां पृथिव्यां प्रजाः पुनः स्थापयिष्यति।" सोमस्य वचनेन, प्रचेतसः वृक्षेषु कोपं निगृह्य, मारीषां धर्मतः भार्यां चक्रुः। मारीषायां प्रचेतसः संकल्पेन गर्भं स्थापयामासुः। तस्मात् दशभ्यः प्रचेतसेभ्यः मारीषायां प्रजापतिः दक्षः अभवत्। दक्षः महातेजाः, सोमांशसम्भूतः, आदौ मनसः सृष्ट्वा प्रजाः, पश्चात् मैथुनेन। दक्षः मनसा स्थावरजङ्गमान् द्विपद् चतुर्दपश्च ससर्ज, अनन्तरं स्त्रियः अपि ससर्ज। सः दश कन्याः धर्माय, त्रयोदश कश्यपाय, सप्तविंशतिं सोमाय कालविभागाय दत्तवान्। ततोऽन्याः चत्वारः अरिष्टनेमये, द्वे बाहुपुत्राय, द्वे अङ्गिरसे, एकां कन्यां कृषाश्वाय दत्तवान्। तासां सन्ततिं शृणु। अत्र चाक्षुषमन्वन्तरस्य षष्ठमनोरन्तरं, तथा वैवस्वतस्य सप्तमस्य प्रजापतेः कालो विहितः। ताभ्यः देवाः, पक्षिणः, पशवः, सर्पाः, दानवाः, दितिपुत्राः, गन्धर्वाः, अप्सराः, अन्ये च जाताः। ततोऽस्मिन्लोके मैथुनोत्पत्तिः प्रजासु प्रवृत्ता, पूर्वं संकल्पदृष्टिस्पर्शजाः सृष्टयः अभवन्। देवानां, असुराणां, दिव्यर्षीणां, महात्मनः दक्षस्य च उत्पत्तिः पूर्वमेव वर्णिता। दक्षस्य प्रजापतेः प्राणसम्भवः, तस्य प्रचेतस्वरूपग्रहणं कथं प्राप्तम् इति सन्देहः अस्ति। हे सुत, एषः अस्माकं संशयः—सोमपौत्रः कथं तस्य श्वशुरः अभवत् इति विस्तरेण व्याख्यातव्यम्। ये सन्ति श्रेष्ठाः, मुनयः, ज्ञानी जनाः, ते सदा सृष्टिप्रलययोः न मुह्यन्ति। सर्वेऽपि—दक्षादयः—युगे युगे पुनः पुनः जायन्ते, पुनः लीयन्ते; तस्मात् पण्डिताः न मुह्यन्ति। पूर्वे तेषां मध्ये न ज्येष्ठत्वं न च कनीयस्त्वम्; केवलं तपः श्रेष्ठम्, तेज एव कारणम्।