वायुपुराणम्

मनुवंशे क्षत्रियाः प्रजाश्च मनोः सम्प्रसूताः, द्विजातयः सप्तर्षिभ्यः उत्पन्नाः इति संक्षेपेण मन्वन्तरस्य स्वरूपं कथ्यते, न तु विस्तारतः। स्वायम्भुवस्य विस्तारः ज्ञेयः, तथैव स्वारोचिषस्यापि; किन्तु तत्र प्रतिपद्य प्रजावृद्धेः पुनःपुनः प्रत्येककुलस्य महती समृद्धिः सदा सञ्जायते, तस्मात् तस्य सम्पूर्णविस्तारः शताभ्यः अपि वर्षेभ्यः न शक्यते कथयितुम्। अथ तृतीयमन्वन्तरे उत्तममनु-कालान्तरे पञ्च गणाः स्मृताः; तान् अहं वक्ष्यामि, शृणुत ध्यानपूर्वकम्। सुधामानः देवगणः च, तथा अन्ये अनुवर्तिनः; प्रतर्दनाः, शिवाः, सत्याः—एते द्वादश गणाः स्मृताः। सत्य, धृति, दम, दान्त, क्षमा, क्षाम, धृति, शुचि, ईषोरजा, ज्येष्ठ, वपुष्मान्—एते द्वादश सुधामानाः नामतः प्रसिद्धाः। सहस्रधारः, विश्वात्मा, शमितारः, बृहद्वसुः, विश्वधा, विश्वकर्मा, मनस्वन्त्, विराड्यशः; ज्योति, विभाव्य, कीर्तिमान्, वंशकारिन्; देवः वसुधिष्णः, विवस्वसु, अन्ये च पूज्याः; दिनक्रतुः, सुधर्मा, धृतवर्मा, कीर्तिमन्तः; केतुमान्—एते प्रमर्दनाः नामतः स्मृताः। हंसस्वरः, अहिहा, प्रतर्दनः, यशस्करः, सुदान, वसुदान, सुमञ्जस, विषाव—एते द्वौ अपि; जन्तुवाह, यति, सुवित्त, सुनय—एते शिवाः, द्वादश अन्ये यज्ञयोग्याः। सत्यगणानां नामानि शृणु—दिक्पतिः, वाक्पतिः, विश्वः, शम्भुः च; स्वमृडीकः, अधिपः, वर्च्छोधा, मुह्यसर्वशः, वासवः, सदाश्वः, क्षेमानन्दः इत्येते। एते द्वादश सत्याः यज्ञयोग्याः, एते देवगणाः उत्तममनु-कालान्तरे स्थिताः। अजा, परशुः, दिव्यः, दिव्यौषधिः, नयः, देवानुजः, अप्रतिमः, महोत्साहः, उशिजः; विनीतः, सुकेतुः, सुमित्रः, सुबलः, शुचिः—एते त्रयोदश महात्मनः उत्तममनोः पुत्राः, एते तृतीयान्तरे क्षत्रियाणां नायकाः आसन्। उत्तममन्वन्तरे सृष्टिः संक्षिप्यते, तथैव स्वारोचिषे; अधुना तामसस्य विस्तारं क्रमशः शृणु। चतुर्थे तु काले तामसमनु-कालान्तरे सत्याः, स्वरूपाः, सुधयः, चतुर्विधाः हरयः प्रादुरभवन्। पुलस्त्यस्य पुत्रः शीर्‌ष्यण्यः, तमा अष्टमः; तस्मिन्काले इन्द्रियाख्याः देवगणाः तस्य मनोः कालान्तरे स्मृताः। ऋषयः शतं इन्द्रियाणि प्राहुः; सत्यप्राणाः शीर्‌ष्यण्यस्य, तमा अष्टमः; तस्मिन्काले इन्द्रियदेवताः स्मृताः। तेषां देवेश्वराणां मध्ये शिविः बलवान् इन्द्रः आसीत्; तस्मिन्काले सप्तर्षयः अपि ज्ञातव्याः। काव्यः, हर्षः, काश्यपः, पृथुः, आत्रेयः, अग्निः, ज्योतिर्धामा, भार्गवः—एते ऋषयः। पौलहः, वनपीठः, गोत्रवासीष्ठः, चैत्रः, पौलस्त्यः—एते तामसकालस्य ऋषयः। जनुवण्डः, शान्तिः, नरः, ख्यातिः, भयः, प्रियभृत्यः, अवक्षिः, पृष्ठलोढः, दृढोद्यतः, ऋतः, ऋतबन्धुः—एते तामसमनोः पुत्राः। पञ्चमे तु काले चारीष्णवमनु-कालान्तरे देवगणाः सम्यक् वर्ण्यन्ते—तान् शृणुत। अमृताः, भावूतरजसः, विकुण्ठाः, सुमेधसः—एते शुभाः चारीष्णोः वसिष्ठपुत्रस्य प्रजापतेः पुत्राः; तेषां मध्ये चतुर्दश चत्वारि च प्रभास्वरगणाः आसन्। स्वत्रः, विप्रेग्निः, भासः, स्वः, प्रत्येति, स्थामृतः, सुमतिः, वाविरावः, वाचिनोदः, श्रवः—एते नामतः; प्रवीराशी, वादः, प्राशः—एते चतुर्दश; एते अमृताभासः देवगणः चारीष्णवकालान्तरे स्मृताः। मतिः, सुमतिः, ऋतः, सत्यः, आवृतिः, विवृतिः, मदः, विनयः—एते अपि नामतः; जेता, जिष्णुः, सहः, द्युतिमान्, श्रवः—एते भावूतरजसां मध्ये प्रसिद्धाः। वृषभेत्ता, जयः, भीमः, शुचिः, दान्तः, यशः, दमः, नाथः, विद्वान्, अजेयः, कृशः, गौरः, ध्रुवः—एते विकुण्ठाः; सुमेधसां नामानि शृणु। मेधा, मेधातिथि, सत्यमेधा, पृष्णिमेधा, अल्पमेधा, भूयोमेधा, अन्ये—एते सुमेधसां मध्ये नायकाः। दीप्तिमेधा, यशोमेधा, स्थिरमेधा, सर्वमेधा, अश्वमेधा, प्रतिमेधा, मेधावान्, मेधहर्ता—एते अपि सुमेधसां मध्ये स्मृताः। विभुः तत्रेन्द्रः आसीत्, वीर्यशालिन्; पौलस्त्यः वेदबाहुः, काश्यपः यजुः इति ख्यातः। हिरण्यरोमाः आङ्गिरसः, वेदश्रीः भार्गवः, ऊर्ध्वबाहुः वासीष्ठः, पर्जन्यः पौलहः, सत्यनेत्रः आत्रेयः—एते रैवतकालस्य ऋषयः। सः महापुराणः इति प्रतिष्ठितः, प्रत्येकाङ्गे समर्पितः, शुद्धः, बलवान्, निर्यः, ध्वजवान्, दृढव्रतः; एते चारीष्णवस्य पुत्राः, पञ्चमः अयं अनुक्रमः। स्वारोचिषः, उत्तमः, तामसः, रैवतः—एते चत्वारः मनवः प्रियव्रतवंशजाः। षष्ठे तु काले चाक्षुषमनु-कालान्तरे ये देवगणाः सन्ति—प्रथमजाः, अप्रसूताः, पृथुकाः च दिव्येषु, बलिनः लेखाः—एते पञ्च देवगणाः स्मृताः। एषा दिव्यसृष्टिः मातॄणां नामभिः कथ्यते; अत्रेः पौत्राः, आरण्यस्य प्रजापतेः अपत्यं; प्रत्येकस्य देवगणस्य अष्टकत्वं गण्यते। अन्तरिक्षः, वसूहयः, अतिथिः, प्रियवतः, श्रोतः, मन्ताः, सुमन्ताः—एते प्रथमाः गणिताः। श्येनभद्रः, पश्यः, पथ्यनेत्रः, महायशाः, सुमना, सुवेता, रैवतः, सुप्रचेतसः, द्युति, महासत्त्वः—एते अपत्यानि उद्घोषितानि। एवं मन्वन्तरक्रमेण मनुष्या, देवगणाः, ऋषयः, क्षत्रियाः च उत्पन्नाः, प्रत्येकस्य काले स्वस्वनामभिः, स्वस्वधर्मेण च प्रतिष्ठिताः। एषा मन्वन्तराणां दिव्यकथा, श्रवणीयाः, स्मरणीयाः च, धर्मार्थकाममोक्षप्रदायिनी च।