वायुपुराणम्

एकदा धर्मविद् ब्रह्मर्षयः श्राद्धकर्मणः रहस्यं श्रद्धया शिष्याय प्रविवृण्वन् इदं कथयामास। एकाक्षः षष्टिदातॄणां फलं नाशयति, क्लिबः शतस्य, कुष्ठी दृश्यते यावत् तावत्, पापकुष्ठसम्पन्नः सहस्रदातॄणां फलं विनाशयति। अतः मूढः दाता स्वस्य शुभफलं ह्रासयति; यश्च शिरसावृत्य खादति, दक्षिणाभिमुखः वा, स अपि तत्फलं लुप्तुमर्हति। यः पादत्राणेन खादति, अवमानपूर्वकं ददाति, तेषां सर्वेषां बलिं असुरपतिः स्वमेव भागं करोति। श्वानः पिशाचाः च कदापि तद्दानकर्म न पश्येयुः; अतः तिलैः परितः रेखां कृत्वा रक्षां कुर्यात्। तिलाः पिशाचानां स्वामिनः स्मृताः, रेखा शुनां; दृष्ट्या वराहः, पक्षपातेन कुक्कुटः हन्यादिति। रजस्वलास्पर्शेण, क्रोधेन दत्ते, मित्रप्रेरिते वा दाने, न पितरः न देवाः तुष्यन्ति, न स्वर्गं लभ्यते। शोभनतीरप्रदेशेषु, प्रवाहेषु, सरःसु, रहसि च, यदत्र दत्तं तेन पितरः सन्तुष्टाः भवन्ति। न कदापि अश्रूणि स्रावयेत्, न चाप्रयुक्तवचनं ब्रूयात्, न च खादनकाले परस्परं मत्सरं कुर्यात्। दक्षिणाभिमुखे सम्यक् कुशग्रहणेन श्राद्धं कृत्वा पितॄन् तुष्टिं यथार्थतः प्राप्नोति। अनुमत्याद्यनुष्ठानात् ब्राह्मणेभ्यः विधिवत् वह्नौ हविः दद्यात्; पितॄणां तु भूमौ, शूपे, कुशासने वा निक्षिपेत्। प्राज्ञः शुक्लपक्षे पूर्वाह्णे श्राद्धं कुर्यात्, कृष्णपक्षे अपराह्णे, रोहिण्याः नियमं न अतिक्रामेत्। एवं महात्मानः महायोगबलोपेताः पितरः कालदेशदर्शिनः सदा पूजनीयाः। अतः पितृभक्त्या नित्यम् परं योगं प्राप्नोति; ध्यानात् मोक्षं गच्छन्ति, शुभाशुभकर्माणि त्यक्त्वा। यदा महात्मा कश्यपः यज्ञार्थं संसारं मोहित्वा गुहायां योगरहस्यं न्यवेशयत्, तदा योगविदां श्रेष्ठः सनत्कुमारः अमृतरहस्यं संहृत्य, एतद् महत् सनातनधर्मं प्राकाशयत्। एष देवतानां परमं गुह्यं, मुनीनां च परमार्थः; पितृभक्त्या, यत्नेन, पितृभक्तैः सदा एष सिद्ध्यति। तं योगं संक्षेपेण पितृभक्तः प्रयत्नेन सर्वं सम्प्राप्नोति, नात्र संशयः। कस्य श्राद्धं दातव्यं, कस्य दानं महाफलदं, कुत्र अक्षयश्राद्धं, पुण्येषु स्थलेषु, नद्यः च, स्वर्गप्राप्तिः च — एष संक्षेपेण उक्तम्। बृहस्पतिः उवाच— यः एतत् श्राद्धविधानं श‍ृणोति, परन्तु असूयां कुर्यात्, स तमसावृतः पुरुषः घोरं नास्तिकनरकं पतति। यः महारोगी अपि सन्, संयतचित्तः, वेदाश्रमात् मुक्तः, स कुम्भीपाकं न प्राप्नोति; किन्तु जिह्वा-छेदकः, चौर्यकर्ता वा, तत्र निश्चितं याति। ये योगद्वेषिणः, ते पाषाणवत् समुद्रे निमज्जन्ति, पृथिव्याः स्थित्याः कालपर्यन्तं; अतः श्रद्धालुना एष धर्मः सदा कर्तव्यः। न कदापि निन्देत, विशेषतः योगिनः; निन्दया कृमिरूपेण तत्र एव वर्तते। यः योगनिन्दां करोति, या ध्यानिनां मोक्षहेतुः, स घोरं नरकं गच्छति, श्रोतृ अपि; नात्र संशयः। सर्वं नरकं, भीषणदर्शनं, तमसा आवृतं; योगेश्वरनिन्दया तत्र नूनं याति। यः संयतात्मनां योगेश्वरनिन्दां शृणोति, स दीर्घकालं कुम्भीपाके निमज्जति, नात्र संशयः। मनसा, कर्मणा, वाचा वा, योगिषु द्वेषं न कुर्यात्; मरणानन्तरं तस्य फलं अन्यत्र अपि, अत्र च अनुभवति, नात्र संशयः। यो न पारं गतः, स परात्मानं न प्राप्नोति; स्वकर्मवशात् त्रिषु लोकेषु भ्रमति। ऋग्यजुःसामवेदान् सर्वाङ्गैः अपि ज्ञात्वा, विकारं न प्राप्य, केवलं तिष्ठति। यः विकारात् परं गतः, प्रकृतेः चातीतः, गुणत्रयात् च, चतुर्विंशतितत्त्वात् च अतीतः, स एव पारगः, गतिसमाप्तः इति कथ्यते। यथा सर्वाणि भूतानि आत्मनि संहरन्ति, तथा योगविद् योगबलात् सर्वं सच्चिदात्मनि संहरति, स सर्वव्यापिपथेन गच्छति, अन्यैः अगम्यः। यो योगविद्, वेदवित्, वेद्यम् आप्नोति, तं वेदविदः एव वेदविदं, वेदपारगं च वदन्ति। यः वेद्यं ज्ञेयम् च यथाविधि जानाति, स वेदध्यानिनां वेदवित् इति प्रोक्तः। स यज्ञान्, वेदान्, कामान्, विविधविद्यां च प्राप्नोति; दीर्घायुष्यम्, सन्ततिं, पितृभक्तिं, धनं च लभते। यः नियमेना श्राद्धस्य समापनं पठति, स एतानि सर्वफलानि, तीर्थदानस्य फलानि च प्राप्नोति। स कुलस्य पावकः भवति, द्विजेषु श्रेष्ठः; सर्वद्विजान् शिक्षयन् सर्वकामान् आप्नोति। यः चैतत् अनन्तं श‍ृणोति, स स्वर्गं प्राप्नोति, यदि असूया-रहितः, क्रोधं जित्वा, लोभमोहवर्जितः भवति। स तीर्थयात्रादानादीनां सम्पूर्णफलम् आप्नोति; एष मुक्त्युत्तमः, स्वर्गस्य च परमोपायः। अत्र च परत्र च परितोषः लभ्यते; अतः प्रयत्नेन यत्नः कार्यः। यः श्रद्धया, एकाग्रचित्तेन, सभासु, संधिषु वा एतत् विधिं पठति, स सन्तानवान्, परमतेजस्वी, देवसमानं लोकं प्राप्नोति। स्वयम्भुवे, येन एष विधिः प्रकाशितः, नमः; सदा योगेश्वरमहात्मभ्यः नमः। एवं, प्रिय, पितरः एव देवतानां देवाः; एते सप्त, नित्यशुद्धाः, स्वस्थानस्थाः। एते प्रजापतेः पुत्राः, सर्वे महात्मानः; प्रथमा योगिनः, नित्याः, योगवृद्धयः इति।