वायुपुराणम्

सर्वेषां धर्माणां मध्ये योगनियमः श्रेष्ठतमः इति विद्धि। अधुना तेषां ये योगाय अयोग्याः, तेषां लक्षणानि प्रवक्ष्यामि, शृणु। यः द्यूतकारः, सुरापः, क्षयार्तः, गोपालकः, दुष्टदर्शनः, ग्रामदूतः, वणिक्, गायनः, व्यापारी च—एते योगाय अयोग्याः। यश्च गृहदाहकः, विषदायकः, सामूहिकपात्रभोजी, सोमविक्रेता, समुद्रयानकः, चर्मव्यवहारी, तैलविक्रेता, कृत्रिमवस्तुनिर्माता च—एते अपि योगाय न योज्याः। यश्च पित्रा विवादं करोति, यस्य भार्या गृहे पतिव्रता नास्ति, शप्तः, चौरः, शिल्पेन जीवन्—एते अपि योगाय अयोग्याः। मध्यस्थकर्ता, पर्वदिने निषिद्धकर्मकर्त्ता, मित्रद्रोही, वृत्तिभिक्षुकः, नास्तिकः, वेदविद्याविहीनः—एवं च। उन्मत्तः, क्लिबः, निन्दकः, गर्भघातकः, गुरुशय्यापातकी, वैद्यः, दूतः, परदारगामी च—सर्वे अयोग्याः। यश्च वेदं, व्रतानि, तपांसि वा विक्रीणाति, यश्च नास्तिके, कृतघ्ने, निन्दके वा दत्तं, तस्य दानं नश्यति। व्यापाय दत्तं निहीनफलं, नात्र नात्र परत्र च; निक्षेपहरः, द्यूतकारः, वेदनिन्दकः च तेषु अपि न फलं। व्यापारी, धर्मरहितशिल्पी, विक्रये वस्तूनि निन्दन्, क्रये स्तौति—एवं च। मिथ्यावादी, व्यापारी वा, श्राद्धस्य अयोग्यः। द्विजातिपुनर्भर्तुः दत्तं भस्मसमानं, निष्फलं च। एकाक्षः षष्टिदातॄणां फलं नाशयति, क्लिबः शतस्य, कुष्ठी दृष्टमात्रेण; पापव्याधितः सहस्रदातॄणां फलं नाशयति। अतो दाता मूढः स्यात्, तदा स फलं न लभते; यश्च आवृतशिराः, दक्षिणाभिमुखभोजी, तस्य अपि फलं नश्यति। पादत्राणभुक्तः, अवमानदात्ता, तेषां दानं असुरपतिः स्वं भागं करोति। श्वानः, राक्षसः वा, कदापि न द्रष्टव्याः; तस्मात् तिलैः परितः रेखां कर्तव्या। तिलाः राक्षसानां, रेखा श्वानानां; सूकरः दृष्ट्या, कुक्कुटः पक्षपातेन नाशयति। रजस्वलास्पर्शेन, कोपदानेन, मित्रवचनप्रेरितदानेन, न पितरः न देवाः तुष्यन्ति, न स्वर्गलाभः स्यात्। शोभनतीरप्रदेशेषु, प्रवाहेषु, सरःसु, रहःस्थलेषु च, यदत्र दत्तं, तेन पितरः तुष्यन्ति। कदापि न अश्रूणि पातव्यानि, न चाप्रियवचनं वक्तव्यम्, न च भोजने द्वेषभावः कर्तव्यः। दक्षिणाभिमुखकर्म सम्यक् कुर्वन्, कुशग्रहणेन पितृश्राद्धं दद्यात्; एवं पितरः प्रीयन्ते। अनुमत्यादिकर्म आरभ्य, ब्राह्मणान् विधिवत् वह्नौ दद्यात्; पितॄणां तु भूमौ, शूपे, कुशासने वा स्थापयेत्। प्राज्ञः शुक्लपक्षे पूर्वाह्णे श्राद्धं कुर्यात्; कृष्णपक्षे अपराह्णे, रोहिण्याः नियमं न लङ्घेत्। एवं एते महात्मानः, महायोगबलसम्पन्नाः, सदा पितरः पूजनीयाः, स्थलकालज्ञाश्च। अतः पितृभक्त्या नित्यं परं योगं प्राप्नोति; ध्यानयोगेन मोक्षं, शुभाशुभकर्मपरित्यागं च। यदा महात्मा कश्यपः यज्ञहेतोः संसारं मोहित्वा गुहायां गूढयोगं न्यवेशयत्— गूढामृतं परमं योगं संहृत्य, योगविदां श्रेष्ठः सनत्कुमारः एतद्ब्रह्म सनातनधर्मं प्राकाशयत्। एष देवतानां परमं रहस्यं, मुनिनां परं गतिः; पितृभक्त्या, प्रयत्नेन, पितृभक्तैः सदा। स योगः पितृभक्तेन संक्षेपेण प्रयत्नतः सम्पूर्णतः लभ्यते; नात्र संशयः, सर्वं तत्र प्राप्यते। कस्मै श्राद्धं दातव्यं, किम् दानं महाफलदं, कुत्र श्राद्धं अक्षय्यं, पुण्ये तीर्थे नदीषु च, स्वर्गप्राप्तिस्तु कुत्र—इति संक्षेपेण उक्तम्। बृहस्पतिः उवाच—यः एतत् श्राद्धविधानं श‍ृण्वन् असूयां करोति, स तमसाच्छन्नः नास्तिकवत् घोरनरके पतति। यः महारोगपीडितः, संयतचित्तः, वेदाश्रमविमुक्तः, स कुम्भीपाकं न प्राप्नोति; किन्तु जिह्वाछेदकः, चौरः वा, तत्र एव पतन्ति। ये योगद्वेषिणः, ते पाषाणवत् समुद्रे निमज्जन्ति, यावद्भूमिः तिष्ठति; अतः श्रद्धावान् नरः सदा श्राद्धधर्मं आचरितव्यम्। न कदापि निन्दा कार्य्या, विशेषतः योगिनां निन्दा; निन्दया कृमिरूपेण तत्र एव चक्रं गच्छति। यः योगं निन्दति, यः च श‍ृणोति, तौ घोरं नरकं गच्छतः, नात्र संशयः। स सर्वो नरकः, भयानकदर्शनः, तमसा आवृतः; योगेश्वरनिन्दया तत्र एव पतति। यः योगेश्वरनिन्दां श‍ृणोति, संयतात्मनाम्, स दीर्घकालं कुम्भीपाके निमज्जति, न संशयः। मनसा, कर्मणा, वाचा, योगिनां द्वेषं परिहरेत्; मृत्योरनन्तरं अन्यत्र, अत्र च फलं अनुभवति, न संशयः। यः पारं न प्राप्नोति, स परमात्मानं न लभते; स त्रिषु लोकेषु स्वकर्मफलानुसारं भ्रमति। ऋग्यजुःसामवेदैः सहितः, अङ्गोपाङ्गैः अपि, रूपान्तरणं विना, केवलं तत्र एव तिष्ठति। यः विकारातीतः, प्रकृत्यतीतः, गुणत्रयातीतः, चतुर्विंशतितत्त्वातीतः, स एव पारगः, गतिसिद्धः इति कथ्यते। यथा सर्वाणि भूतानि आत्मनि संहरति, तथा योगविद् योगबलात् सर्वं सत्यमात्मनि संहरति, प्रलये सर्वव्यापिपथेन गच्छति, अन्यैः अनवगम्यः। स योगविद्, वेदवित्, यत् ज्ञेयम् आप्नोति, तं वेदवित् इति वेदविदः वदन्ति, स एव वेदपारगः इति कथ्यते।