वायुपुराणम्

एकदा सन्तानस्य कल्याणाय कुलस्य वृद्धये च पितरः स्वर्गस्थाः प्रार्थयन्ते—“अस्तु कश्चित् अस्माकं वंशे जातः, यः त्रयोदश्यां दिने मधु-सर्पिर्भिः सहितं शाल्यन्नं दद्यात्, हस्तिनः छायायाम् अपि तदन्नं दद्यात्।” यदि च वर्षास्वपि, माघनक्षत्रे वा, अजमांसं सर्वमांसं वा दद्यात्, सुतान् बहून् इच्छेत्—यद्यप्येक एव गयां गच्छेत्, शुभां भार्यां विवाहयेत्, नीलवृषभं मोचयेत्, तथापि। तत्र शंयुः पितरं बृहस्पतिम् अपृच्छत्—“भगवन्, गयादीनां पुण्यक्षेत्राणां फलं कथय; पितृभ्यः सम्पद्यते यत् पुण्यं, तत्सर्वं विस्तरेण वद।” बृहस्पतिरुवाच—“गयायां श्राद्धं चिरस्थायी, जपः, होमः, तपश्चैव, सर्वं तत्राक्षयं स्यात्, तस्मात् तत्राक्षयं पितृभ्यः स्मृतम्। गौर्या उत्पन्नः पुत्रः एकविंशति: पितृप्रपितामहान् पुनः पुनः मातामहान् षट् शुद्धयति; सा एव फलश्रीः। वृषभस्य फलं वक्ष्यामि; शृणु—यः वृषभं मोचयति, स दश पूर्वान् दश चोत्तरान् शुद्धयति। यत् किञ्चित् वृषभस्नातजलं भूमौ पतति, तस्य वृषभमोचनस्य कर्म पितृभ्यः अक्षयं स्मृतम्। वृषभस्य पुच्छाद्यङ्गैः स्पृष्टं यद्वापि जलं, तत्सर्वं पितृभ्यः अक्षयं भवति—नात्र संशयः। यत्र वृषभः शृङ्गैः खुरैर्वा भूमिं चिह्नयति, तत्र मधुराहुति: पितरः अक्षयतृप्तिम् आप्नुवन्ति। शास्त्रेषु उक्तं—सहस्रनलिकातडागेन पितरः तृप्यन्ति, परं वृषभस्य तृप्तिः श्रेष्ठा। यः तिलगुडं मधुना मिश्रितं श्राद्धे ददाति, तत्सर्वं पितृभ्यः अक्षयं भवति। बृहस्पतिरुवाच—दानकाले ब्राह्मणान् नित्यं न परीक्षेत; देवकार्ये पितृकार्ये च परीक्षां तु विधिनिर्दिष्टाम्। ये द्विजातयः सर्वव्रतस्नाताः, पङ्क्तिशुद्धयः, भाष्यविदः, व्याकरणरता; ये पुराणधर्मशास्त्रपाठकाः, त्रिनाचिकेताग्निपञ्चाग्नित्रिसुपर्णवेदाङ्गविदः; ये ब्राह्मण्यां जाताः, छान्दोग्यपाठकाः, सामगायनाग्रण्यः, तीर्थव्रतशीलिनः; ये यज्ञेष्ववभृथश्रुतयः, नित्यव्रतधारिणः, स्वधर्मनिष्ठाः; ये क्रोधरहिताः, शान्तपरायणाः, दशकुसलधर्मनिष्ठाश्च—तान् श्राद्धे आह्वयेत्। एषां यद्दत्तं तदक्षयं भवति; एते पङ्क्तिं शुद्धयन्ति। योगधर्मपरायणान् ब्राह्मणान् पूजयेत्। ते धर्माश्रमेषु श्रेष्ठाः, देवपितृकार्येषु उत्तमाः; तेषां पूजनाद् ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः अपि पूज्यन्ते। ये तान् सह पितृभिः पूजयन्ति, ते विशुद्धान् शुभान् लोकान् प्राप्नुवन्ति। सर्वेषां धर्माणां योगशिक्षा श्रेष्ठा इति निगद्यते। अधुना ये अयोग्याः, तान् वक्ष्यामि—शृणु। द्यूतकारः, सुरापः, क्षयिनः, गोकण्टकः, दुष्टदर्शनः, ग्रामदूतः, व्यापारः, गीतकारः, वणिजः; गृहदाहकः, विषदायकः, सामूहिकभोजी, सोमविक्रेता, समुद्रयानकर्ता, चर्मविक्रेता, तैलविक्रेता, प्रतिकृतिकारः; पित्रा विप्रलप्ता, स्वगृहे पतितभार्यः, शप्तः, चौरः, शिल्पजीवी; मध्यस्थः, निषिद्धकर्मकर्ता, मित्रद्रोही, वृत्तिभिक्षुकः, नास्तिकः, वेदविहीनः; उन्मत्तः, क्लिबः, निन्दकः, भ्रूणहन्ता, गुरुपत्नीगामी, वैद्यः, दूतः, परदारगामी; वेदविक्रेता, व्रततपस्वविक्रेता, नास्तिके, कृतघ्ने, निन्दके दत्तं नश्यति। वणिजे दत्तं न लोके न परत्र फलं ददाति; नापि निक्षेपहरणे, द्यूतकारे, वेदनिन्दके। तथा वणिजे, अधर्मशिल्पिनि, क्रीणन् वस्तूनि निन्दति, विक्रीणन् स्तौति—एतेषां श्राद्धं न युज्यते। मिथ्यावादी, वणिजः, पुनर्भूविवाहितद्विजे दत्तं भस्मवद् निष्फलम्। एकोक्षिपुरुषः षष्टिदातॄणां फलं नाशयति, क्लिबः शतस्य, कुष्ठी यावत् दृश्यते, पापरोगी सहस्रदातॄणां फलं नाशयति। मूढः दाता सुकृतं नाशयति; शिरसा आवृत्य, दक्षिणाभिमुखः, पादत्राणधारी, अवमानपूर्वकं ददाति—एषां दत्तं असुराधिपः स्वं भागं करोति। श्वानराक्षसयोः कदापि दर्शनं न भवेत्; तस्मात् तिलैः परिधिं कृत्वा रक्षां कुर्यात्। तिलाः राक्षसानां, परिधिः श्वानानां; वराहः दृष्ट्या नाशयति, कुक्कुटः पक्षपातेन। रजस्वलास्पर्शे, क्रोधेन, सख्युपदेशेन दत्तं न पितरः न देवाः तुष्यन्ति, न स्वर्गलाभः स्यात्। शोभनतीरकूपसरस्सु, एकान्ते च, यत्र दत्तं तत्र पितरः तुष्यन्ति। न कदापि अश्रूणि स्रावयेत्, नाप्रियं वदेत्, न भोजनकाले परस्परं द्वेषं कुर्यात्। वाममार्गे सम्यक् कुर्वन् कुशहस्ते श्राद्धं विधाय, पितृभ्यः प्रीतिं कुर्यात्। अनुमत्यादिकार्ये ब्राह्मणेभ्यः विधिना वह्नौ हविः दद्यात्; पितृभ्यः भूमौ, शूर्पे, कुशासने वा निवपेत्। एवं श्राद्धस्य विधानं, पात्रापात्रविचारः, दानस्य अक्षयत्वं, पितृपूजायाः महत्त्वं च बृहस्पतिना शंयवे निगदितम्।