वायुपुराणम्

शम्यूः ब्रहस्पतिम् उवाच—“भगवन्, यद्यपि पितृभ्यः लघु दत्तमपि हितकरं भवति, तर्हि किं तद् दीर्घफलम् अथवा नित्यफलम् आनयति?” तं ब्रहस्पतिः प्रत्युवाच—“श्रृणु, यानि यानि दानानि श्राद्धकाले विद्वद्भिः युक्तानि कथ्यन्ते, तेषां च फलं विस्तारतः वक्ष्यामि। तिल-तण्डुल-यव-माष-जल-मूल-फलदानात् पितरः मासमेकं तृप्यन्ति श्राद्धेन। मत्स्यदानेन द्वौ मासौ, मृगमांसदानेन त्रयः मासाः, शशमांसदानेन चत्वारः मासाः, पक्षिमांसदानेन पञ्च मासाः पितरः तृप्तिम् आप्नुवन्ति। वराहमांसदानेन षड् मासान्, अजमांसदानेन सप्त मासान्, तित्तिरिमांसदानेनाष्ट मासान् तृप्तिः भवति इति श्रूयते। रुरुमृगमांसदानेन नव मासान्, महिषमांसदानेन दश मासान्, कूर्ममांसदानेन एकादश मासान् पितरः तृप्यन्ति। गवां मांसदानेन तु संवत्सरपर्यन्तं तृप्तिः स्यात् इति विद्धि। तथैव तण्डुलाः गवां क्षीरेण, मधुना, घृतेन च पक्वाः, वध्रीनसस्य मांसदानेन द्वादशवर्षपर्यन्तं तृप्तिः जायते। यदा च अयःशूकरमांसं, कृष्णाजमांसं, गोहृदयं च श्राद्धकाले दीयते, तदा अनन्तफलम्, शाश्वती तृप्तिः पितॄणां स्यात्। अस्मिन विषय उपरि, प्राचीनविद्वांसः पितृगीतानि गायन्ति; तानि ते सम्यक् प्रवक्ष्यामि, शृणु। ‘अस्माकं वंशे स जातु भवेत्, यः त्रयोदश्यां दिने पिण्डं ददाति, मधुघृतयुक्तं तण्डुलं वा, हस्त्यच्छायायां वा। यः अजमांसं वा सर्वमांसं वा वर्षासु ददाति, मघानक्षत्रे वा, सुतान् बहून् इच्छेत्; यद्यपि एकः एव गयां गच्छति, शोभनां भार्यां परिणयति, नीलवृषं मोचयति वा।’ ततः शम्यूः पप्रच्छ—“पितः, गयादीनां पुण्यक्षेत्राणां फलं विस्तरेण वद; पितृणां च पुण्यलाभं वद।” ब्रहस्पतिः उवाच—“गयायां श्राद्धं च पाठः, हविः, तपश्च अक्षयम्; तस्मात् पितॄणां तत्र अक्षयत्वं प्रकीर्तितम्। गौरीसम्भवः पुत्रः एकविंशति कुलान् शुद्ध्यति; षट् मातामहान् पुनः पुनः शुद्ध्यति—एषा गौरीफला। वृषस्य फलं शृणु—यो वृषं मोचयति, स दश पूर्वकुलानि, दश च उत्तरकुलानि शुद्ध्यति। यत्र वृषस्य स्नानजलम् भूमौ पतति, तत्र वृषमोचनकृत्यं पितॄणां नित्यं अक्षयम् इति कथ्यते। वृषस्य पुच्छाद्यङ्गस्पर्शेन यत् जलं स्पृष्टं तदपि पितॄणां अक्षयम्; अत्र न संशयः। यत्र वृषभः शृङ्गपदाभ्यां भूमौ चिह्नं करोति, तत्र मधुपिण्डदानेन पितरः अक्षयतृप्तिम् आप्नुवन्ति। शास्त्रेषु उक्तं—यः सहस्रनलकूपं निर्माति, तेन पितरः तृप्यन्ति; परन्तु वृषस्य तृप्तिः तस्मात् अधिका। यः तिलान् गुडेन वा मधुना वा मिश्रितान् श्राद्धे ददाति, तस्य सर्वं पितृणां अक्षयम् भवति। अथ ब्रहस्पतिः पुनरुवाच—“श्राद्धकाले ब्राह्मणान् सदा न परीक्षेत; परन्तु देवकार्ये पितृकार्ये च परीक्षा विधीयते। ये द्विजातयः सर्वव्रतानन्तरं स्नाताः, पंक्तिपावनाः, भाष्यविदां अग्रण्यः, व्याकरणरता, पुराणधर्मशास्त्रपाठिनः, त्रिणाचिकेताग्निपञ्चाग्नित्रिसुपर्णवेदाङ्गविदः, ब्राह्मण्यां जाताः, छान्दोग्यपाठिनः, सामगानां ज्येष्ठाः, तीर्थव्रतशीलाः, अवभृथश्रवणशीलाः, नित्यव्रतधारिणः, स्वधर्मपरायणाः, कोपशून्याः, शान्तिप्रियाः, दशपुण्यकृत्यनिष्ठाः—एतान् श्राद्धे आमन्त्रयेत्। यद् एभ्यः दीयते तद् अक्षयम्; एते पंक्तिपावनाः। योगधर्मनिष्ठा ब्राह्मणाः पूजनीयाः। ते धर्माश्रमेषु श्रेष्ठाः, देवपितृकृत्येषु उत्तमाः। तेषां पूजनात् ब्रह्मा, विष्णु, महेश्वरः अपि पूज्यन्ते। यः एतान् पितृभिः सह पूजयति, स शुद्धतमं, शुभतमं च लोकं प्राप्नोति। सर्वेषां धर्माणां योगनिष्ठा श्रेष्ठा इति कथ्यते। अधुना ये अयुक्ताः, तान् वक्ष्यामि—द्यूतकारः, सुरापः, क्षयपीडितः, गोपालकः, दुष्टवेषधारी, ग्रामदूतः, व्यापारकः, गीतकारः, वणिक्, गृहदाहकः, विषदातृ, सामूहिकभोजी, सोमविक्रेता, समुद्रयानकर्ता, चर्मव्यवहारी, तैलविक्रेता, कृत्रिमवस्तुनिर्माता, पित्रा विप्रलभ्यते यः, यस्य पत्न्यगृहस्थेऽनृताचरणा, शप्तः, चौरः, शिल्पवृत्तिकः, दम्पत्योः मध्यस्थः, निषिद्धकर्मकर्ता, मित्रद्रोही, वृत्तिकभिक्षुकः, नास्तिकः, वेदविज्ञानहीनः, उन्मत्तः, शण्डः, निन्दकः, भ्रूणहन्ता, गुरुपत्नीगामी, वैद्यः, दूतः, परदारगामी, वेदविक्रेता, व्रततपःविक्रेता, नास्तिके, कृतघ्ने, निन्दके च दत्तं नश्यति। वणिजे, निक्षेपहरणे, द्यूतकारे, वेदनिन्दके च दत्तं न फलं ददाति। वणिजे, धर्महीने शिल्पिनि, क्रयविक्रये वस्तुनिन्दकप्रशंसे, मिथ्यावादी, वणिजि—एते श्राद्धे अर्हाः न। पुनर्विवाहितद्विजे श्राद्धं भस्मसमानं फलहीनं भवति।” एवं ब्रहस्पतिः शम्यूं प्रति श्राद्धदानानां प्रकारं, तेषां फलानि, पितृपूजनस्य महत्त्वं, ब्राह्मणानां योग्यता, अयोग्यता च, विस्तारतः सम्यक् उपदिदेश।