वायुपुराणम्

अत्र सञ्जाते महर्षयः धर्मसंवादे एकत्र समागत्य, अन्नदानस्य महत्त्वं सम्यक् विवृण्वन्ति। तत्रोक्तम्—नास्ति किञ्चन दानं अन्नदानात् श्रेष्ठम्; अन्नतः सर्वे प्राणी जन्मन्ति, तेन जीवन्ति, अस्य विषये किञ्चन संशयो नास्ति। जीवनदानात् अपि श्रेष्ठं नास्ति; अन्नेन त्रयः लोकाः तिष्ठन्ति, तस्यैव फलम् इदं सर्वं। लोकाः अन्ने अधिष्ठिताः; अन्नस्य दानेन लोकानां फलम् उपलभ्यते। प्रजापतिः एव अन्नं, अन्नेन सर्वं व्याप्तम्; अतः अन्नदानस्य तुल्यं दानं न कदाचित् अभवत्, न भविष्यति। यः पितृभक्तः तस्य भूमौ यानि रत्नानि, वाहनानि, स्त्रियः च सन्ति, तानि शीघ्रं लभ्यन्ते। अतिथिं सदा अञ्जलिपुटेन शरणं दातव्यम्; तस्य देवाः सह सहस्रैः दिव्यैः अतिथिभिः प्रतीक्षन्ते। यः सर्वाणि दानानि ददाति, स एकः भूमेः अधिपः भवति; त्रयम्, द्वयं, वा एकं दत्वा अपि स सुखी भवति। दानं परमं धर्मः, सत्पुरुषैः पूजितम्; तेन त्रिलोक्यस्य राज्यं स्थाप्यते। राजा राज्यं लभते, दरिद्रः परमं धनं, पितृभक्तः दीर्घायुः सदा लभते; यानि कामाः मनसि तस्य सन्ति, पितरः तान् जानन्ति। ततः बृहस्पतिः उवाच—शृणु पुत्र! श्राद्धस्य पूज्यविधिं विस्तरतो वक्ष्यामि। श्राद्धं सदा काम्यं च नित्यं च क्रियते। त्रयः अष्टकाः पुत्रे, पत्नी, धनं च अधिष्ठिताः; शुक्लपक्षः पूर्वार्धः श्रेष्ठः, प्रथमः अष्टका ‘चित्री’ इति कथ्यते। द्वितीयः ‘प्राजापत्यः’, तृतीयः ‘वैश्वदेविकी’; प्रथमं सदा पिण्डैः कर्तव्यम्, अन्ये मासे मासे कर्तव्या। तृतीयः शाकैः कर्तव्यम्; एवं द्रव्यविधिः। अन्वष्टका अपि पितृभ्यः सदा कर्तव्या। यदि चतुर्थी अष्टका अस्ति, सा अपि विशेषतः कर्तव्या; सर्वासु, बुधः श्राद्धं सर्वशक्त्या सदा कुर्यात्। ये इमाः क्रियाः सदा कुर्वन्ति, ते सर्वेषु लोकेषु सुखं प्राप्नुवन्ति; पूजकाः ऊर्ध्वं गच्छन्ति, अपूजकाः अधो गच्छन्ति। पितरः सदा, यथाकालं तिथिषु, मनुष्याणां समीपं आगच्छन्ति, यथा गावः पानस्थलं गच्छन्ति। ताः अष्टकाः देवैः पूजिताः, ताः मा त्यजेत्; तस्य लोकः व्यर्थः, लब्धं नष्टम्। दानदातृः देवांश् प्राप्नोति, अदातृः अधः गच्छति; दानेन सुतान्, ऐश्वर्यं, स्मृतिं, बुद्धिं, पुत्रान्, राज्यं च प्राप्नोति। पूर्णिमायां श्राद्धं कृत्वा, सर्वं पूर्वं सम्पूर्णं लभ्यते; प्रतिपदायां लब्धं न नश्यति। द्वितीयायां कृत्वा, द्विपदाम् अधिपत्यं लभ्यते; तृतीयायां, वरकामः शत्रून् नाशयति, पापं च शमयति। चतुर्थ्यां शत्रोः दोषान् पश्यति; पञ्चम्यां महत् ऐश्वर्यं लभ्यते। षष्ठ्यां श्राद्धं कृत्वा, द्विजातयः पूजयन्ति; सप्तम्यां सदा श्राद्धं कुर्वन्, महायज्ञं लभते, गणाधिपत्यं च। अष्टम्यां, सम्पूर्णम् ऐश्वर्यं लभ्यते। नवम्यां, धनं, काम्यां पत्नीं च; दशम्यां ब्राह्मी समृद्धिः। वेदान्, पापक्षयम् च लभते; एकादश्यां श्रेष्ठं दानं, नित्यं राज्यं। द्वादश्यां राज्यं, विजयम्, धनं च; त्रयोदश्यां श्राद्धं कृत्वा, सुतान्, बुद्धिं, पशून्, ज्ञानम्, स्वातन्त्र्यम्, परमं पोषणम्, दीर्घायुः, ऐश्वर्यं च लभते। यत्र गृहे युवानः मृताः, तेषां श्राद्धं कर्तव्यम्; शस्त्रहतानां चतुर्दश्यां श्राद्धं कर्तव्यम्। तद्वत्, विपरीतजन्मनां, यमयोः च, सदा अमावास्यायां शुद्धया श्राद्धं कर्तव्यम्। यः अमावास्यायां सोमं महादानं सत्येन ददाति, स सर्वान् कामान् प्राप्नोति, अनन्तं स्वर्गं भुङ्क्ते। सोमः तेन तृप्तः, त्रिलोक्यं धारयति, सिद्धैः, चारणैः, गन्धर्वैः सदा स्तूयते। स्तोत्रैः, रम्यैः पुष्पैः, सर्वैः कामैः द्रव्यैः, नृत्यैः, वाद्यैः, गीतैः, सह अप्सरसां सहस्रैः। क्रीडाभिः, विमानैः, पितृभक्त्या, देवाः, गन्धर्वाः, सिद्धगणाः सदा तं स्तुवन्ति। पितृभक्तः, अमावास्यायां श्राद्धं कृत्वा, सर्वान् कामान् प्राप्नोति; तेन पितरः साक्षात् सदा पूज्यन्ते। पितरः मघा नक्षत्रस्य देवताः, तेन सा अक्षरा; तस्मात् विद्वांसः तस्यां विशेषतः श्राद्धं कुर्वन्ति। अतः पितरः सदा मघां इच्छन्ति; पितृदेवताभक्तः परमं स्थानं प्राप्नोति। बृहस्पतिः पुनः उवाच—शृणु यमेन शिवाय यथानक्षत्रं श्राद्धविधिं यथावत् उपदिष्टम्। यः कृतिका नक्षत्रे सदा श्राद्धं कुर्वन्, अग्निं स्थापयित्वा, स पुत्रैः युक्तः, रोगमुक्तः भवति। सुतकामः रोहिण्यां, शीतलचन्द्रे, श्राद्धं कृत्वा, बलवान् भवति; आरद्रायां तु, दुश्चरितानां श्राद्धं कर्तव्यम्। पुनर्वसौ श्राद्धं कृत्वा, भूमिं, पुत्रीः, धनं, धान्यं, पुत्रपौत्रैः परिवृतः भवति। तृप्तिकामः पुष्ये श्राद्धं कुर्यात्; आश्लेषायां पितृपूजया वीर्यवान् पुत्रान् लभते। मघायां श्राद्धं कृत्वा, कुलश्रेष्ठः भवति; फल्गुन्यां पितृपूजया, सौभाग्यम् लभते। एवं धर्मसंवादे श्राद्धस्य, अन्नस्य, दानस्य, पितृपूजायाः महत्त्वं महर्षयः प्रतिपादयन्ति, यः तदनुष्ठानं कुर्यात् स सर्वान् कामान्, ऐश्वर्यं, पुण्यं, तथा पितृदेवताभक्त्या परमं स्थानं प्राप्नोति।