वायुपुराणम्

सर्वाणि एतानि शास्त्रवचनानि एकस्मिन् प्रवाहेण, श्रद्धया, संस्कृतभाषायाम् इदं कथायाः रूपेण निवेद्यन्ते— श्राद्धकाले ब्राह्मणान् घृतस्य भोजनं दातव्यं, भूमौ च घृतं विधायेत्। गया-स्थले श्राद्धे गजदानेन दुःखं न भवति। तत्र च शालि, क्षीरपाकम्, घृतम्, मधु, मूलानि, फलानि, विविधानि स्वादूनि पदार्थानि दत्त्वा, मृत्युः अनन्तरं च अस्मिन् लोके च सुखं लभ्यते। यः भक्त्या शर्करारसमिश्रितं भृष्टधान्यं, क्रीसारं, मसूरं च सम्यक् वर्षपर्यन्तं नित्यं ददाति, स तु उत्तमं फलम् अवाप्नोति। सक्तु, लाजाः, पिष्टकानि, कुल्माषः, अन्यानि चोपसर्जनानि, स्निग्धानि प्रियाणि च खाद्यानि दद्यात्। सक्तुं दध्ना सह भोजयेत्। यः श्राद्धे एतानि ददाति, तस्य निधिः अक्षयो भवति। यः श्रद्धया नूतनधान्यं श्राद्धे ददाति, स सर्वान् भोगान् लभते, स्वर्गे च पूज्यते। यः सर्वाणि उत्तमानि खाद्यानि—भक्ष्याणि, चोष्याणि, शोष्याणि, पेयाणि, लेह्याणि—ददाति, स पुरुषेषु श्रेष्ठः भवति। वैश्वदेवसौम्ययज्ञौ, गण्डमृगमांसं च, उत्तमं हविः; किन्तु शृङ्गं वर्जनीयम्। असूयायुक्तं गण्डमृगं न अनुमन्यते। अतिथिभ्यः प्रथमं अन्नं अञ्जलिना दद्यात्, तेन सर्वयज्ञफलम् अतीव लभ्यते। शीघ्रं तुष्टं शुद्धं अन्नं क्षुधिताय दद्यात्, स्निग्धं चोपसर्जनं भक्त्या सन्मान्यं यत्नेन च दद्यात्। अन्नदातुः दिव्यः रथः स्यात्, नवसूर्यसमानः, हंसैः युक्तः, त्रिंशत्कोटियुगानि सुखं भुञ्जते। अन्नदानेन महद् दानं नास्ति; अन्नेन भूतानि जायन्ते, जीवन्ति; नात्र संशयः। जीवदानेन महद् दानं नास्ति; अन्नेन त्रयः लोकाः जीवन्ति; अन्नस्य फलम् एव तत्। लोकाः अन्ने स्थिताः; अन्नस्य दानेन लोकफलम्। प्रजापतिः अन्नं एव, अन्नेन सर्वं व्याप्यते। अतः अन्नसमं दानं न कदापि जातम्, न भविष्यति। यः पितृभक्त्या भूमौ रत्नानि, वाहनानि, स्त्रियः च इच्छति, तस्य तानि शीघ्रं सिध्यन्ति। अतिथिभ्यः शरणं अञ्जलिना सदा दद्यात्; तस्य कृते देवाः सह सहस्रैः अतिथिभिः प्रतीक्षन्ते। यः सर्वं ददाति, स एको भूम्याः स्वामी भवति; त्रयम्, द्वयम्, एकम् अपि दत्त्वा सुखं प्राप्नोति। दानं परमं धर्मः, साधुभिः पूजितम्; दानेन त्रिलोक्यस्य ऐश्वर्यं स्थिरम्। राजा राज्यं लभते, दरिद्रः परमं धनम्, पितृभक्तः दीर्घायुः; यः यः कामं मनसि धत्ते, तं पितरः जानन्ति। बृहस्पतिः उवाच—अधुना श्राद्धस्य पूजनीयाः विधयः कथयामि। श्राद्धं नित्यं काम्यं च, नित्यकर्म च। त्रयः अष्टकाः पुत्रे, पत्न्यां, धने च आश्रिता; शुक्लपक्षः श्रेष्ठः, प्रथम अष्टका चित्री इति प्रसिद्धा। द्वितीयः प्राजापत्या, तृतीयः वैश्वदेविकी; प्रथमः सदा पिष्टकैः कार्यः, अन्ये मासे मासे। तृतीयः शाकैः कार्यः; एवं द्रव्यविधिः। अन्वष्टका पितृभ्यः नित्यं विधीयते। चतुर्थी अष्टका यदि स्यात्, तस्य अपि विशेषतः अनुष्ठानम्। सर्वासु, यः बुद्धिमान् सर्वशक्त्या श्राद्धं करोति, स नित्यं सुखी भवति। त्रिषु लोकेषु, यः नित्यं एतानि करोति, स सुखं प्राप्नोति; यजमानाः सदा उन्नताः, अयजमानाः अधः गच्छन्ति। पितरः सर्वदा, यथाकालं, तिथौ, मनुष्यान् गच्छन्ति, यथा गावः तीर्थं यान्ति। अष्टकाविधयः देवैः पूजिताः, ताः न त्यजेत्; तस्य लोको व्यर्थः, लब्धं नष्टम्। यजमानः देवांश् प्राप्नोति, अयजमानः अधो गच्छति; दानेन सन्ततिः, समृद्धिः, स्मृति, बुद्धिः, पुत्राः, ऐश्वर्यं च लभ्यते। पूर्णिमायां यः श्राद्धं करोति, स पूर्णं फलम् पूर्वमेव प्राप्नोति; प्रतिपद्-लभ्यम् न नश्यति। द्वितीयायां यः करोति, स द्विपदाम् स्वामी भवति; तृतीयायां वरकामनायां, रिपून् नाशयति, पापं च हरति। चतुर्थ्यां श्राद्धेन रिपोः दोषान् पश्यति; पञ्चम्यां महद् ऐश्वर्यं लभते। षष्ठ्यां द्विजातिः पूज्यते; सप्तम्यां नित्यश्राद्धकृता महायज्ञं लभते, गणानां स्वामी भवति। अष्टम्यां समृद्धिं लभते। नवम्यां धनं, कामितां पत्नीं प्राप्नोति; दशम्यां ब्राह्मी समृद्धिं। वेदान्, पापनाशं च। एकादश्यां परमदानं, नित्यं ऐश्वर्यं। द्वादश्यां राज्यं, जयम्, धनं। त्रयोदश्यां सन्ततिः, बुद्धिः, पशवः, विद्या, स्वातन्त्र्यं, परमं पोषणं, दीर्घायुः, समृद्धिः। यत्र गृहे युवानः मृताः, तत्र तेषां श्राद्धं कार्यम्। शस्त्रहतानां चतुर्दश्यां श्राद्धं विधीयते। तद्वत्, विपरीतजन्मनां, यमद्वयस्य, अमावास्यायां शुद्ध्या श्राद्धं कार्यम्। यः अमावास्यायां सत्येन महा सोमं ददाति, स सर्वकामान् प्राप्नोति, अनन्तं स्वर्गं भुञ्जते। सोमः एतेन तृप्तः, त्रिलोक्यं धारयति, सिद्धैः, चारणैः, गन्धर्वैः नित्यं स्तूयमानः। स्तोत्रैः, मनोहरैः पुष्पैः, सर्वकामैः हविः, नृत्यैः, वाद्यैः, गीतैः, सह सहस्रैः अप्सरः। एवं श्राद्धस्य विधिः, दानस्य महिमा, पितृपूजायाः फलम्, अत्र शास्त्रे श्रद्धया उपदिष्टम्।