वायुपुराणम्

ये धर्मशास्त्रे निर्दिष्टानि नियमाः श्राद्धकर्मणि अत्यन्तं महत्वपूर्णानि सन्ति। यः पुरुषः एतानि निषिद्धानि आचरति, सः स्वस्य जातिसामाजिकं स्थानं सर्वथा नष्टं करोति; ये च शूद्रैः सह भोजनं कुर्वन्ति, ते सर्वे पितृयज्ञस्य अनुक्रमं मलिनं कुर्वन्ति। ब्राह्मणस्य हिंसायाम्, बलात् निग्रहे, कृषिकर्मणि, व्यापारे, गोपालने, अब्राह्मणसेवायाम्, गोपनीयकर्मणि च उचितं कर्म नास्ति। ये ब्राह्मणाः ज्ञानध्यानयोः नित्यं स्थिताः सन्ति, यदि तेषां निश्चयः मिथ्या वा आचारः दुष्टः वा अस्ति, तर्हि ते सर्वे पतितद्विजाः इति गणनीयाः। ये मिथ्याशास्त्रज्ञाः, कपटिनः, छलकाः, लघु वा महापापैः युक्ताः, ते वर्जनीयाः। वेदपाठं वेतनार्थं यः नियोजयति, लोभात् वा मोहात् लाभं इच्छति, वेदं विक्रीणाति च, तं श्राद्धकर्मणि त्यक्तव्यम्। वेदस्य विक्रयः न कर्तव्यः; यः एवं करोति, सः पापं करोति। वेदस्य फलभोगी तस्य फलम् नश्यति, यश्च दाता, तस्य दानस्य पुण्यं नष्टम्। शिक्षायाः वेतनार्थं यः शिक्षकः, वेतनार्थं यः शिष्यः, तौ उभौ श्राद्धे अयोग्यौ; तौ धर्मकर्माणि व्यापाररूपेण कुर्वन्ति। यः जीविकायै विक्रयं वा विक्रयणं करोति, सः निन्दनीयः; एषा वैश्यस्य वृत्तिः, ब्राह्मणस्य तु पापम्। वेदज्ञैः उक्तम्—यः वेदोपजीवी, सः अपि निन्दनीयः। यः अन्या पत्नीं कारणं विना उपगच्छति, यज्ञं प्रयोजनं विना करोति, द्विजः नास्तिकः वा, तः श्राद्धे अयोग्यः। यः स्वार्थाय केवलं भोजनं पाचयति, देवताभ्यः अतिथिभ्यः न, पतितः ब्रह्मराक्षसः च, तौ श्राद्धे अयोग्यौ। यस्य पत्न्यः रात्रौ गच्छन्ति, यः परस्त्रीषु रमते, यः धनकामनायाः नित्यं युक्तः, तान् श्राद्धे न भोजयेत्। यः स्वस्य वर्णाश्रमधर्मं विरुद्धं आचरति, चौरः, यजमानः च, ते सर्वे श्राद्धे अनुक्रमं मलिनं कुर्वन्ति। यः सूकरवत् खादति, द्विजः हस्तेन खादति, वामहस्तेन खादति, तस्य अन्नं पितरः न स्वीकुर्वन्ति। श्राद्धशेषं न स्त्रीभ्यः, न शूद्राय, न अनधीताय दातव्यम्; यदि त्वरया वा मोहात् दत्तम्, तद् पितरः न प्राप्नुवन्ति। अतः श्राद्धशेषं न दातव्यम्, दधि घृतं तु शिष्याय वा पुत्राय दातव्यम्। अन्नं यत् शुद्धं, शेषेण मलिनं न, तद् दातव्यम्; पुष्पाणि, मूलानि, फलानि च तैः अपि तृप्तिः लभ्यते, किन्तु अन्नेन मुख्यतः। यावत् अन्नं शुद्धं, उष्णं च, तावत् पितरः तद् भुञ्जन्ति; यावत् वाचि यताः जनाः खादन्ति। दानं, ग्रहणं, होमः, भोजनं, समर्पणं च सर्वं अङ्गुष्ठेन कर्तव्यम्, यथा असुरवत् न भवति। दानादिकं सर्वं विशेषतः संयुक्ताङ्गुलिभिः कर्तव्यम्; जलपानं अपि एवं कर्तव्यम्। मुंडितशिरसः, जटिलाः, काषायवस्त्रधारिणः श्राद्धे वर्जनीयाः; शिखिधारिणः, त्रिडण्डिनः च श्राद्धे यत्नेन भोजनीयाः। ये नित्यं व्रतस्थाः, ज्ञानिनः, ध्यानिनः, देवभक्ताः, महात्मनः, तेषां दर्शनात् अपि शुद्धिः भवति। योगेश्वराः त्रैलोक्यं निरन्तरं व्याप्य सर्वं पश्यन्ति; अतः जगति यत् अस्ति, तद् तैः दृष्टम्। ये महात्मनः व्यक्ताव्यक्तं, परमं च यथावत् ज्ञातवन्तः, तैः सत्-असत् उभयं दृष्टम्। सर्वज्ञानानि, मोक्षाः च तैः ज्ञातानि; अतः यः तेषु नित्यं संलग्नः, सः परमं श्रेयः प्राप्नोति। यः ऋग्वेदं जानाति, सः वेदान् जानाति; यः यजुर्वेदं जानाति, सः यज्ञं जानाति; यः सामवेदं जानाति, सः ब्रह्म जानाति; यः मनः जानाति, सः सर्वं जानाति। अथ बृहस्पतिः उवाच—अहं दानानि तेषां फलानि च वर्णयिष्यामि, यानि सर्वसत्त्वानां मोक्षसाधनानि, स्वर्गमार्गदायकानि, सुखप्रदानि च। अस्मिन् लोके यत् उत्तमं स्वर्गीयं च, यत् आत्मनः प्रियं, तत् सर्वं पितृभ्यः दातव्यम्, ते हि अक्षयं एव इच्छन्ति। यः अन्नं ददाति, सः दिव्यं सुवर्णमयं सूर्यसदृशं विमानं, अप्सरःसंपूर्णं प्राप्नोति। यः वस्त्रं श्राद्धे ददाति, तदपि यद्यपि पुरातनं, सः दीर्घायुः, बहुधनं, सौन्दर्यं, पुत्रं च लभते। यः धर्मज्ञः श्राद्धे यज्ञोपवीतं ददाति, वा सर्वेभ्यः ब्राह्मणेभ्यः पानं ददाति, सः ब्रह्मदानस्य फलम् प्राप्नोति। यः श्राद्धे धातुमयं कुम्भं ब्राह्मणेभ्यः ददाति, तं मधुक्षीरदायिनी गौः उपगच्छति। यः श्राद्धे चक्रभेदितं कुम्भं ददाति, सः कामधेनुम् प्राप्नोति। यः श्राद्धे पुष्पमालया भूषितं सम्पूर्णं शय्यां ददाति, तं उत्तमं प्रासादं अनुगच्छति। यः रत्नसम्पूर्णं, शय्यासनाहारयुक्तं निवेशनं तपस्विभ्यः श्राद्धे ददाति, सः स्वर्गे शिखरेषु रमते। मोत्स्याणि, वैदूर्यवस्त्राणि, विविधरत्नानि, दशलक्षकोटिसंख्यानि दिव्ययानानि च लभते। सः विशालं, तेजोमयं, रत्नमण्डितं, इच्छासिद्धं, दिव्यं प्रासादं सूर्यचन्द्रसदृशं, अविनाशि लभते। अप्सरःसमूहैः परिवृतः, मनोजवः, इच्छासिद्धः, सः प्रासादस्य अग्रभागे वसति, सर्वतः स्तुतः। तत्र गन्धर्वाः अप्सरःश्च दिव्यगन्धैः पुष्पवृष्टिभिः तं सिञ्चन्ति, गायन्ति, वादयन्ति च। मुख्याः कन्याः, युवतयः, अप्सरःसमूहैः सह, सदा मधुरस्वरेण तं प्रबोधयन्ति, सर्वदा मनोहराः। एवं धर्मशास्त्रे श्राद्धकर्मणि दानस्य नियमाः, पात्राणि, निषिद्धानि, फलानि च विस्तारतः वर्णितानि सन्ति।