वायुपुराणम्

श्राद्धकर्मणि किञ्चिद् दत्त्वा भोजनं कृत्वा च यो जनः मैथुनं कुर्यात्, तस्य शुक्रे तस्य पितरः तं मासं वसन्ति—अत्र न किञ्चिद् संशयः। अतः अतिथये दानं, ब्रह्मचारिणं भोज्यं, ध्याननिष्ठाय, दयालवे धर्मिष्ठाय च दानं कर्तव्यं। यत्किञ्चिद् श्राद्धे तपस्विनं वा वालखिल्यान् वा भोजयेत्; वने वसन् यदि तत्र उपस्थितः भवेत्, तस्य केवलं सम्मानात् तुष्टिः जायते। गृहस्थं भोजयन् विश्वदेवान् पूजयति; वने वसन् ऋषीन् तुष्टिं यच्छति; वालखिल्यान् भोजयन् इन्द्रः तुष्टः भवति। तपस्विनां पूजायां ब्रह्मा स्वयं पूजितः भवति; पंच आश्रमाः शुद्धिकराः, परन्तु आश्रमात् बहिः स्थिताः, मिथ्या चिह्नधारिणः, शुद्धाः न भवन्ति। चतुर्थाश्रमाः श्राद्धे देवकर्मणि च पूजनीयाः; तेषाम् बहिः स्थितैः श्राद्धं कर्तुं न युक्तम्। यदि कश्चित् क्षुधार्तः सन् चतुर्थाश्रमात् बहिः स्थाति, वा शास्त्रानुशासनात् विहीनः वा मिथ्याट्यागी वा, तौ उभौ कुलदूषकौ। सर्वे श्मश्रुच्छिन्नाः, जटिलाः, चीरवस्त्रधारिणः, क्रूराः, विचरितविपरीताः, यः किञ्चिद् खादति—एते सर्वे त्याज्याः। देवपितृयज्ञे गायकाः, नर्तकाः, नाटककर्तारः, वेदान् त्यक्ताः, देवकथापाठकाः—एते अपि त्याज्याः। द्विजातयः अपि यदि एतादृशं कर्म कुर्वन्ति, तान् श्राद्धे सदा वर्जयेत्। यः एतादृशं आचरति, तस्य सर्वं जातिसामर्थ्यं नष्टं भवति; शूद्रसहभोजनं कुर्वन्तः अपि कुलदूषकाः। ब्राह्मणस्य हिंसा, बलात् निग्रहः, कृषिः, व्यापारः, गोपालनम्, अभ्राह्मणसेवा, गुप्तकार्यं—एषु किञ्चिदपि धर्म्यं नास्ति। ये ब्राह्मणाः ज्ञानध्याननिष्ठाः सदा सन्ति, परन्तु मिथ्याप्रतिज्ञाः वा दुष्चरित्राः वा, ते सर्वे पतितद्विजातयः। ये मिथ्याशास्त्रज्ञाः, कपटिनः, छलकृतः, लघु-महापातकसंबद्धाः—ते अपि वर्जनीयाः। वेदपाठं वेतनार्थं यः नियोजयेत्, लोभ-मोहात् लाभं यः इच्छेत्, वेदं यः विक्रीणाति—ते श्राद्धे त्याज्याः। वेदस्य विक्रयः नास्ति; यः विक्रीणाति, स पापं करोति। वेदफलभोगी फलं न प्राप्नोति, दाता दानफलं न प्राप्नोति। यः वेतनार्थं शिक्षयति, यः वेतनार्थं पठति—उभौ श्राद्धे अर्हौ न स्तः, यतः ते कर्मव्यापारं कुर्वन्ति। जीविकायै विक्रयक्रयकर्ता उभौ निन्दनीयौ; एषा वैश्यस्य वृत्तिः, ब्राह्मणस्य तु पापम्। वेदविदः वदन्ति—यः वेदेन जीवति, स अपि निन्दनीयः। यः अन्या पत्नीं कारणं विना उपगच्छति, यज्ञं कारणं विना कुर्यात्, द्विजातिः नास्तिकः—ते श्राद्धे अर्हा न। यः स्वस्य भोजनं केवलं पचति, न देवातिथिभ्यो, पतितः ब्रह्मराक्षसः—ते अपि श्राद्धे अर्हा न। यस्य पत्न्यः रात्रौ बहिः गच्छन्ति, यः परस्त्रीषु रमते, यः अर्थकामनिष्ठः—ते श्राद्धे न भोजनीयाः। यः स्वधर्माश्रमविपरीतः आचरति, चौरः, याजकः—ते श्राद्धे कुलदूषकाः। यः वराहवत् खादति, द्विजातिः हस्तात् खादति, वा दक्षिणहस्तेन खादति—तस्य पितरः तन्न भोजनं न स्वीकरोति। श्राद्धशेषं न स्त्रीशूद्रानुपनीताय दातव्यम्; यदि मोहात् वा शीघ्रतया वा दत्तं भवेत्, तत् पितृभ्यः न गच्छति। अतः श्राद्धशेषभोजनं न दातव्यम्, दधि घृतं तु शिष्याय वा पुत्राय दातव्यम्, न अन्यत्र। अपवित्रशेषरहितं भोजनं खाद्यं च विशेषतः दातव्यम्; पुष्पं मूलं फलं च तुष्टिं यच्छन्ति, परन्तु मुख्यतः भोजनम् एव। यावत् भोजनं शुद्धं तस्य उष्णता न गच्छति, तावत् पितरः तद् उपभुञ्जन्ति; यावत् वाक्संयतः जनः खादति, तावत्। दानं, ग्रहणं, होमः, भोजनं, अर्पणं—एतानि सर्वाणि अङ्गुष्ठेन कर्तव्यानि, यथा असुरवत् न भवेत्। दानादिकं विशेषतः संयुक्ताङ्गुलिभिः कर्तव्यम्; जलपानं अपि एवं कर्तव्यम्। श्राद्धकाले श्मश्रुच्छिन्नं, जटिलं, काषायवस्त्रधारिणं वर्जयेत्; शिखिनं त्रिदण्डिनं च यत्नेन श्राद्धं दातव्यम्। ये सदा व्रतेषु दृढाः, ज्ञानध्याननिष्ठाः, देवभक्ताः, महात्मनः—ते दृष्टिमात्रेण अपि शुद्धिं यच्छन्ति। योगेश्वरैः त्रिलोक्यं सततं व्याप्यते; अतः ते सर्वं यत् लोके अस्ति तद् पश्यन्ति। ये महात्मनः व्यक्ताव्यक्तं सर्वं च उत्तमं विजानन्ति, ते सत्-असत् उभयं पश्यन्ति। सर्वं ज्ञानं मोक्षं च महात्मनः पश्यन्ति; अतः ये तेषु सदा अनुरक्ताः, ते परमं श्रेयः प्राप्नुवन्ति। यः ऋग्वेदं जानाति, स वेदान् जानाति; यः यजुर्वेदं जानाति, स यज्ञं जानाति; यः सामवेदं जानाति, स ब्रह्म जानाति; यः मनः जानाति, स सर्वं जानाति। अथ बृहस्पतिः उवाच—अहं दानानि तेषां फलानि च वक्ष्यामि, यानि सर्वसत्त्वानां मोक्षसाधनानि, स्वर्गमार्गदायकानि, सुखकराणि च। अस्मिन लोके यत् उत्तमं दिव्यं च, यत् स्वस्य प्रियं, तत् सर्वं पितृभ्यः दातव्यम्; त एव अक्षयार्थं इच्छन्ति। यः भोजनं ददाति, स दिव्यं सुवर्णमयम् विमानं सूर्यसमानं, अप्सरस्संपूर्णं प्राप्नोति। यः श्राद्धकर्मणि वस्त्रं ददाति, यद्यपि पुरातनं, स दीर्घायुः, बहुधनं, सौन्दर्यं, पुत्रं च प्राप्नोति।