वायुपुराणम्

राक्षसाः पिशाचाश्च पुनः पृथिवीं दुग्धवन्तः। तेषां दुहित्रा ब्रह्मसम्पन्नः कुबेरः आसीत्। तत्र बलवान् राक्षसः सुमाली रक्तं दुग्धरूपेण अपिपीडयत्, कपालं पात्रमासीत्, राक्षसैः तत् रक्तं अदृश्यत्। तेन दुग्धेन राक्षसाः सर्वथा तत्र जीवितवन्तः। गन्धर्वाः अप्सरसां गणैः सह पुनः पृथिवीं दुग्धवन्तः। तत्र कमलं पात्रमासीत्, चित्ररथः वत्सः कृतः, निर्मलानि गन्धान्यपि दुग्धवन्तः। तेषां मध्ये विश्रुतः ऋषिपुत्रः विश्रावसुर्हैव दुहिता, स गन्धर्वराजः सूर्यसमप्रभः महात्मा च आसीत्। पर्वतैः पुनः पृथिवी स्तूयमाना दुग्धा। तत्र औषधयः साकाराः विविधानि रत्नानि च निष्पादितानि। तेषां वत्सः हिमवाञ्जगाम, दुहिता मेरुः, पात्रं पर्वत एव, एवं पर्वतोऽपि प्रतिष्ठितः। पुनः वृक्षैः ओषधिभिश्च पृथिवी स्तूयमाना दुग्धा। तत्र पलाशपत्रं पात्रमासीत्, दुग्धं तु छिन्नानि अंकुरितानि च। पुष्पितः पर्वतः कामधुकरूपेण, श्रीमान् प्लक्षवृक्षः वत्सः, सर्वेषां भूतानां भूतपूर्वाणां भविष्यतां च पृथिवी दुहिता। एषा सा पृथिवी, पोषिका, सृष्टिकर्त्री, धात्री च, पृथुना लोकहितार्थं दुग्धा, यथाश्रुतम्। सा चलाचलस्य जगतः आधारभूता गर्भशयिता च। एवं समुद्रपर्यन्ता सा पृथिवी, सूतेन प्रोक्ता, मेदिनीति विख्याता, धनस्य धारयित्रीति वसुधा इत्यपि कथ्यते। या कन्याभावमुपगता सा पृथिवीति नाम्ना विख्याता। सा पृथिवी विस्तीर्णा, विभागवती, शोभिता, क्षेत्रनगरैः भूषिता, चतुर्वर्णसमाकीर्णा, तेन प्राज्ञेन राज्ञा रक्षिता। स तु वेण्यः राजा, बलसम्पन्नः, सर्वेषां भूपालानां श्रेष्ठः, सर्वैः प्राणिभिः पूज्यः। स एव पृथुः ब्रह्मवंशसमुद्भवः नित्यश्च, वेदवेदाङ्गविद्भिः भाग्यवत्भिर्ब्राह्मणैः सत्कार्यः। सर्वैः कीर्तिशुभैः इच्छद्भिः नृपैः पृथुः वेण्यः तेजस्वी न कदापि अवज्ञेयः। युद्धे विजयकामैः क्षत्रियैः अपि स पृथुः प्रथमकर्मा नमनीयः। यः क्षत्रियः युद्धे पृथुं स्तुत्वा प्रविशति, स भीषणं संग्रामं सुखेन तीर्त्वा कीर्तिं लभते। वैश्येषु अपि स राजर्षिः पृथुः पूजनीयः, स वैश्यकर्मणः पालकः, जीवितदः, महाकीर्तिमान्। एवं वत्साः, दुहितरः, दुग्धं, पात्राणि च मया क्रमशः वर्णितानि। आदौ ब्रह्मा महात्मा वायुम् वत्सं कृत्वा पृथिवीं दुग्धवान्, बीजानि दुग्धरूपेण। ततः पूर्वे स्वायम्भुवे मन्वन्तरे स्वायम्भुवः मनुः वत्सः, ग्रीष्मः दुहिता, पृथिवी पुनरपि दुग्धा। स्वारोचिषे मन्वन्तरे स्वारोचिषः मनुः वत्सं कृत्वा, धान्यानि दुग्धरूपेण, पृथिवीं दुग्धवान्। उत्तमे मन्वन्तरे देवभुजः उत्तमं मनुं वत्सं कृत्वा, अनुत्तमं दुहितारं कृत्वा, सर्वधान्यानि दुग्धवान्। तामसे पञ्चमे मन्वन्तरे बलबन्धुः तामसं वत्सं कृत्वा पृथिवीं दुग्धवान्। चाक्षुषदेवस्य मन्वन्तरे च, प्राचीनः स देवः चाक्षुषं वत्सं कृत्वा पृथिवीं दुग्धवान्। तथा चाक्षुषे मन्वन्तरे, प्राचीनः स वयोवृद्धः चाक्षुषं वत्सं कृत्वा पृथिवीं दुग्धवान्। चाक्षुषमन्वन्तरस्य समाप्तौ, वैवस्वतस्य आगमे, वेण्यः पृथुः पृथिवीं दुग्धवान्, यथोक्तम्। एवं भूतपूर्वे काले, पृथिवी देवेन्द्रादिभिः, मनुष्यैः, अन्यैः च दुग्धा। एवं सर्वेषु अतीतेषु भविष्यत्सु च मन्वन्तरेषु, देवाः सन्ति इति ज्ञेयम्। अथ पृथोः सुतानां वंशः शृणु। पृथोः द्वौ महाबलिनौ पुत्रौ आस्ताम्—अन्तर्द्धानः पालयिता च। अन्तर्द्धानात् शिखण्डिनी हवीर्धानश्च जातः। हवीर्धानात् धिषणायां षड् अपत्यानि अभवन्—प्राचीनबर्हिः, शुक्रः, गयः, कृष्णः, व्रजः, अजिकः च। प्राचीनबर्हिः पुण्यात्मा, प्रजापतिः, बलतपोज्ञानविक्रमैः प्रसिद्धः, पूर्वाभिमुखकुशासनः इति प्राचीनबर्हिः इति ख्यातः। स तु समुद्रतनयां सवर्णां पत्नीं कृत्वा, या तमसः पारमुत्पन्ना, तस्य प्राचीनबर्हिषः दश पुत्रा अभवन्—प्रचेतसः इति विश्रुताः। सर्वे प्रचेतसः धनुर्वेदविदः, धर्मे संयुक्ताः, दशसहस्रवर्षाणि समुद्रसलिले तपश्चरितवन्तः। यदा ते प्रचेतसः तपस्यन्तः, तदा वृक्षाः पृथिव्यां अनियन्त्रिताः अभवन्, तेन जीवसङ्ख्या न्यूनाभवत्। तस्मिन्काले, चाक्षुषमन्वन्तरस्य अन्तरे, वायुः वृक्षैः निवारितः, न प्रवाति स्म, गगनं वृक्षैः छन्नम्, दशसहस्रवर्षाणि प्राणिनः न शक्नुवन्ति सञ्चलितुम्। एतत् श्रुत्वा, प्रचेतसः क्रोधसमन्विताः, तपसा दृढाः, वाय्वग्निं मुखेभ्यः निष्पीडयामासुः। तदा वायुः तान् वृक्षान् उन्मूल्य शोषयामास, अग्निश्च दग्धवान्—एवं वृक्षानां विनाशः अभवत्। यदा वृक्षविनाशः जातः, केवलं किञ्चित् शाखाः अवशिष्टाः, तदा सोमराजः प्रचेतसः समीपं आगत्य तान् संबोधितवान्।