वायुपुराणम्

यदा जिह्वया दन्तान् स्पृशति, अथवा दन्तेषु किञ्चित् लग्नं भवति, वा अङ्गुलिभिः शब्दं करोति, अथवा नम्य शिरसा ऊर्ध्वं पश्यति, तदा तस्मिन् सन्दर्भे यथायोग्यं आचरितव्यम्। यदि कश्चित् मोहात् अशुद्धावस्थायाम् तिष्ठति, सः शुद्धे स्थले उपविश्य, पूर्वदिशं वा उत्तरदिशं वा नम्य पश्येत्। ततः पादहस्तयोः शौचं कृत्वा, हस्ताभ्यां जानुनी स्पृशेत्, शुद्धचित्तः त्रिः उदकं पिबेत्, सावधानः समाहितः च। द्विः शौचं कृत्वा, एकवारं उदकं प्रक्षिप्य, तदनन्तरं गात्रेषु—मुखे, शिरसि, शरीरे, हस्तयोः, पादयोः च—शुद्धिं कुर्यात्। यदि प्रक्षेपणस्य शुद्धौ सन्देहः भवति, पुनः प्रक्षिप्य, तस्य आचमनं, वेदाध्ययनं, यज्ञः, तपः च फलदं भवति। दानं ब्रह्मचर्यं च एवं फलदं भवति; किन्तु यः मोहात् अथवा अविश्वासेन आचमनं विना कर्म करोति, तस्य कर्म निष्फलं। तस्य कृत्यं फलरहितं भवति—एतस्मिन् न सन्देहः। केवलं यानि शुद्धवाक्-शुद्धचित्तेन, दोषरहितेन, अप्रतिषिद्धेन कृतानि, तानि एव फलदानि। एतानि कर्माणि शुद्धानि ज्ञेयानि; विपरीतानि अशुद्धानि। ब्राह्मणः कदापि न वदेत्—“अहं क्षुधितः, मम किञ्चित् नास्ति” इति। यः तस्मै श्रद्धया ददाति, तद् यज्ञः इति कथ्यते; किन्तु यदन्नं उदकेन न प्रक्षिप्तं, वा दुर्बुद्धिना याचितं, तत् न यज्ञः। सदा श्राद्धे धृतात्मनं, लज्जायुतं, स्थिरं व्यक्तिं भोज्यं कुर्यात्; किन्तु यः अयोग्याय अन्ते ददाति, स ब्राह्मणघ्नः, दुष्टात्मा। शतजन्मान्तरं अपि गतः, यो ब्राह्मणान् अशुद्धपङ्क्तौ वा मिश्रपङ्क्तौ भोजयति, स पापात् न मुक्तः। पङ्क्तिं यः व्यवस्थितः, नियुक्तः वा अनियुक्तः वा, स पापं आप्नोति; शीघ्रं तं दुष्कृत्यं गृहीत्वा, यज्ञ-दानादि पुण्यं नश्यति। सर्वेषु ब्राह्मणेषु, उत्सवे श्रेष्ठः सः, यः वेदान् इतिहासैः पञ्चमवेदेन च सह पठति, द्विजश्रेष्ठ। ततः अनन्तरं, यथायोग्यं, त्रिवेदविदं नियुक्तव्यं; तस्य पश्चात् द्विवेदविदं, ततः एकवेदविदं, तदनन्तरं तर्कविदं, पश्चात् अन्यान् क्रमशः नियुक्तव्यम्। यः षडङ्गविद्, यः नियमशीलः, योगी, सर्वकर्मकुशलः, यः च परिव्राजकः—एते पञ्च पङ्क्तिशुद्धिकर्तारः ज्ञेयाः; तथा अष्टादशविद्यायाः एकं अपि यः पारंगतः। एते सर्वे यथोचितं आचरन्तः पङ्क्तिशुद्धिकर्तारः; त्रिनाचिकेताग्निविद्, त्रिवेदविद्, धर्मपाठकः द्विजः; तथा ब्रहस्पत्यशास्त्रपारंगतः ब्राह्मणः—एते सर्वे ब्राह्मणाः पङ्क्तिशुद्धिकर्तारः इति घोषिताः। यदि द्विजः श्राद्धे आमन्त्रितः, स्त्रियाः सह संसर्गं करोति, तस्य पितरः तस्य शुक्रे मासपर्यन्तं तिष्ठन्ति। यः दत्त्वा भोज्यं कृत्वा श्राद्धे संसर्गं करोति, तस्य पितरः तस्य शुक्रे मासपर्यन्तं तिष्ठन्ति—नात्र सन्देहः। तस्मात् अतिथये दातव्यम्, ब्रह्मचारिणं भोज्यं दातव्यम्, ध्याननिष्ठं, दयालुं, धर्मिष्ठं च भोज्यं दातव्यम्। श्राद्धे तपस्विनं वा वालखिल्यान् वा भोज्यं दातव्यम्; यदि वनेचरः उपस्थितः, तस्य केवलं सत्कारः पर्याप्तः। यः गृहस्थं भोजयति, सः विष्वेदेवान् पूजयति; वनेचरेण ऋषयः तुष्टाः, वालखिल्यैः इन्द्रः। तपस्विनां पूजायां ब्रह्मा स्वयं पूजितः; पञ्चाश्रमाः शुद्धिकर्तारः, किन्तु बहिराश्रमी, मिथ्याचिह्नधारी, अशुद्धः। चत्वारः आश्रमाः श्राद्धे देवकर्मणि च पूज्याः; बहिराश्रमीभिः श्राद्धं न कर्तव्यम्। यदि कश्चित् क्षुधितः अपि बहिराश्रमी वा अनियमशीलः वा मिथ्यत्यागी वा तिष्ठति, तौ पङ्क्तिदूषकौ। सर्वान् व्यर्थमुण्डान्, जटिलान्, चीरवस्त्रधारिणः, क्रूरान्, विकृताचारिणः, सर्वभक्षिणः च वर्जयेत्। देवपितृकर्मणि गायनान्, नर्तनान्, नाटकान्, वेदबाहिष्कृतान्, देवकथापाठकान् च वर्जयेत्। यद्यपि द्विजः, यः एतानि कर्माणि करोति, सः श्राद्धात् वर्जनीयः। यः एतैः कर्मभिः संलग्नः, तस्य वर्णः नश्यति; यः शूद्रसह भोजयति, सः पङ्क्तिदूषकः। ब्राह्मणस्य हिंसा, बलात् निग्रहः, कृषिः, व्यापारः, गोपालनं, अब्राह्मणसेवा, गुप्तकार्यं च न युक्तम्। ये ब्राह्मणाः ज्ञानध्याननिष्ठाः सदा, किन्तु मिथ्याव्रतधारिणः वा दुष्टाचारिणः, ते पतितद्विजाः। ये मिथ्याशास्त्रज्ञानः, कपटिनः, छलकृतः, लघु-महापापसंगिनः, ते वर्जनीयाः। ये वेदपाठं वेतनार्थं नियोजयन्ति, लोभात् वा मोहात् वा लाभं इच्छन्ति, वेदं विक्रियन्ति, ते श्राद्धात् वर्जनीयाः। वेदस्य विक्रयः नास्ति; यः एवं करोति, स पापं करोति। वेदफलभोगी वेदफलात् वञ्चितः, दाता दानफलात् वञ्चितः। यः वेतनार्थं शिक्षयति, यः वेतनार्थं शिक्षां गृह्णाति, तौ श्राद्धे अयोग्यौ; यज्ञवाणिज्यं कुर्वन्ति। यः जीविकायै विक्रयार्जनं करोति, तौ निन्दनीयौ; एषा वैश्यस्य वृत्तिः, ब्राह्मणस्य तु पापम्। वेदज्ञैः उक्तं—यः वेदेन जीवति, सः अपि निन्दनीयः। यः अन्यायेन परस्त्रियं उपगच्छति, अथवा निष्फलयज्ञं करोति, सः श्राद्धे अयोग्यः; तथा द्विजः नास्तिकः। एवं धर्मनिष्ठाः, शुद्धाचारः, वेदविदः, योग्यः, श्राद्धे पूज्यः; अयोग्यः, दूषितः, मिथ्याचारः, वर्जनीयः। धर्मशास्त्रेषु एषा श्राद्धविधिः श्रूयते, यथाक्रमं आचरितव्यम्।