वायुपुराणम्

शुद्ध्यर्थं, मनुष्या अपवित्रतायाः स्थितौ हस्ताद्यङ्गेषु पञ्चदशमृद्भिः लेपनानि विधीयन्ते। यत्र स्थानं न निश्चीयते, तत्र मृदं प्रयोज्य, अन्ते जलं उपयोजयेत्। यदि कश्चन ग्रीवा वा शिरः आवृत्य, वा पादैः मलिनैः मार्गे गच्छति, तस्य पादशुद्धिं कृत्वा न भवति, मुखशुद्धिं कृत्यापि सः अपवित्र एव तिष्ठति। पात्रं मुखप्रक्षालनं कृत्वा तद्व्यपोह्य, जलं पिबेत्, पुनः प्रक्षालनं कुर्यात्; अन्येषु द्रव्येष्वपि, पुनः प्रक्षालनं एव विधीयते। पुष्पेषु तृणेषु च, तथा नैवेद्येषु, प्रक्षालनं कर्तव्यं; अन्यतः आगतं यदा स्थाप्यते, तदा अपि प्रक्षालनं कुर्यात्। यद् यत् प्रक्षालितं तद् श्राद्धे वा देवपूजायां वा ग्राह्यम्; वेदिपर्यन्ते उत्तरतस्तस्य ग्राह्यं, दक्षिणतस्तु त्याज्यम्। यदि देवकार्ये वा पितृकार्ये वा विघ्नः वा विपर्ययः जायते, तदा दक्षिणवेदिं दक्षिणहस्तेन स्पृशेत्। देवपितृकार्ये, स्वप्नदोषे, मूत्रपुरीषे च, शुभकर्म द्वाभ्यां हस्ताभ्यां कर्तव्यम्। स्पष्टं तिरस्कृत्य, भोजनानन्तरं, उपर्यवस्त्रधारणे, उच्छिष्टस्पर्शे, पादप्रक्षालनानन्तरं च, यथाक्रमं आचरणं विधीयते। जलत्यागानन्तरं, कठोरवाक्ये, अपवित्रे, संशये, शिखाविमोचने च, तद्वदाचरणं कर्तव्यम्। यदि मोहात् उपवीतं विना जलं पिबति, ओष्ठदन्तस्पर्शे, ग्रामान्तवासिनां दर्शनं च, तदा तद्वदाचारं कुर्यात्। दन्तानां जिह्वया स्पर्शे, दन्तेषु किञ्चित् लग्नं, अङ्गुलीध्वनौ, नम्य दृष्ट्वा च, तद्वदाचारं कर्तव्यम्। यः मोहात् अपवित्रः तिष्ठति, सः शुद्धस्थाने पूर्वदिशं वा उत्तरदिशं वा नम्य उपविशेत्। पादहस्तयोः प्रक्षालनानन्तरं, जानु स्पृशेत्, मनः शुद्धं कृत्वा, त्रिः जलं पिबेत्, सावधानः स्यात्। द्विः प्रक्षालनं, एकवारं प्रक्षालनं, ततः विवरशिरःशरीरहस्तपादशुद्धिं कुर्यात्। यदि प्रक्षालनस्य संशयः, पुनः प्रक्षालनं कुर्यात्; एवं तस्य आचमनं, वेदाध्ययनं, यज्ञाः, तपः च फलदं भवति। दानं ब्रह्मचर्यं च फलदं भवति; यः मोहात् वा अविश्वासात् आचमनं विना कर्म करोति, तस्य कर्म व्यर्थम्। तस्य कर्माणि निष्फलानि भवन्ति—इति न संशयः; केवलं यानि शुद्धवाक्यचेतसा, दोषरहितानि कर्माणि, तानि फलदानि। यानि कर्माणि एतानि, तानि शुद्धानि ज्ञेयानि; विपरीतानि अशुद्धानि। ब्राह्मणः कदाचित् न वदेत्—‘अहं क्षुधितः, मम किञ्चित् न अस्ति’। यस्य प्रति कश्चित् सन्मानपूर्वकं ददाति, तद् यज्ञः कथ्यते; अपि च, यदन्नं जलप्रक्षालितं न, वा दुष्टाचारिणा भिक्षितं, तद् न यज्ञः। श्राद्धे सदा धीरशुद्धाचारीणं भोजयेत्; यः अनर्हं अन्ते ददाति, स ब्रह्महत्याकारी, दुष्टात्मा। शतजन्मानन्तरं अपि, यः ब्राह्मणान् अशुद्धपङ्क्तौ वा मिश्रपङ्क्तौ भोजयति, सः पापात् न मुक्तः। नियुक्तः वा अनियुक्तः, यः पङ्क्तिं स्थापयति, सः पापं प्राप्नोति; शीघ्रं दुष्टैः गृहीतः, यज्ञदानसंचितं पुण्यं नश्यति। सर्वेषु ब्राह्मणेषु, उत्सवे श्रेष्ठः सः, यः वेदान्, इतिहासान्, पञ्चमं वेदं च पठति—द्विजश्रेष्ठ। तस्य अनन्तरं, यथायोग्यं, त्रिवेदज्ञं स्थापयेत्; तस्य पश्चात् द्विवेदज्ञः। ततः एकवेदज्ञः, तदनन्तरं तर्कविद्, ततः अन्यान् क्रमशः स्थापयेत्; एते पङ्क्तिशुद्धिकर्तारः। पूर्वोक्ताः क्रमशः—षडङ्गविद्, नियमशीलः, योगी, सर्वकर्मकुशलः। यती—एते पंच पङ्क्तिशुद्धिकर्तारः; अष्टादशविद्यायाः एकं अपि ये जानन्ति। ये शुद्धाचारिणः, पङ्क्तिशुद्धिकर्तारः; त्रिनचिकेताग्निज्ञः, त्रिवेदज्ञः, धर्मपठन् द्विजः। बृहस्पत्यशास्त्रविद् ब्राह्मणः—एते सर्वे ब्राह्मणाः पङ्क्तिशुद्धिकर्तारः कथ्यन्ते। द्विजः श्राद्धे आमन्त्रितः, यदि स्त्रीसंगमं करोति, तस्य पितरः तस्य शुक्रे मासं तिष्ठन्ति। यः दत्वा श्राद्धे, भोक्त्वा, स्त्रीसंगमं करोति, तस्य पितरः तस्य शुक्रे मासं तिष्ठन्ति; न संशयः। अतः अतिथये दद्यात्, ब्रह्मचारिणं भोजयेत्, ध्याननिष्ठं, दयालुं, धर्मिष्ठं च दद्यात्। यतिं वा वालखिल्यान् वा श्राद्धे भोजयेत्; वनेचरः उपस्थितः केवलं सम्मानात् तुष्टः। गृही भोज्यः—विश्वेदेवाः पूज्यन्ते; वनेचरः—ऋषयः तुष्टाः; वालखिल्यैः—इन्द्रः। यतिपूजायां ब्रह्मा स्वयं पूज्यते; पंचाश्रमाः शुद्धिकर्तारः, बाह्याश्रमस्थाः मिथ्याचिह्नाः अशुद्धाः। चतुराश्रमाः श्राद्धे पूज्याः, देवकार्ये अपि; बाह्याश्रमस्थैः श्राद्धं न कारयेत्। यदि कश्चित् क्षुधितः, चतुराश्रमबाह्यः वा, अनियमशीलः वा, मिथ्यायती वा, उभौ पङ्क्तिदूषकौ। शिखावृत्तीन्, जटिलान्, पत्रवस्त्रधारिणः, क्रूरान्, व्यभिचारिणः, सर्वभक्षिणः, सर्वान् वर्जयेत्। देवपितृकार्ये, गीतकारान्, नर्तकान्, नाटककारान्, सर्ववेदवर्जितान्, दिव्यकथापठकान् वर्जयेत्। द्विजः अपि, यः एतानि कर्माणि कुर्यात्, तं श्राद्धे सदा वर्जयेत्।