वायुपुराणम्

महर्षयः ब्रह्मर्षयश्च धर्मज्ञानिनः भ्रिगुपर्वतमुत्तमं समारुह्य, पुण्यां सरस्वतीं गङ्गां च दिव्यां महतीं नदीं समुपगतवन्तः। हिमालयात् प्रवाहमानाः सर्वाः नद्यः, मुनिभिः पूजिताः, सरांसि तीर्थानि च, तथैव नवधाराभिः प्रवहन्त्यः पुण्यनद्यश्च, एतेषां दर्शनं गमनं च कृत्वा मनुष्यः सर्वपापेभ्यः विमुक्तः सदा स्वर्गे पूज्यते। मृत्यौ जन्मनि च दशरात्रं अशौचं विधीयते; विशेषतः ब्राह्मणस्य द्वादशरात्रं, क्षत्रियस्य तु, वैश्यस्य पञ्चदशरात्रं, शूद्रस्य तु मासान्ते शौचं भवति। सर्ववर्णानां जलहारी स्त्रियाः प्रसूतायाः शवपाणिनि श्वपाणिनि च त्रिरात्रेण अशौचं नश्यति। नग्नस्पर्शने मृतवाहकस्य च अशौचं विधीयते; वस्त्रैः सह स्नानं द्वादशकृत्वः मृद्भिः लेपनं कृत्वा शुद्धिः सिध्यति। मैथुनानन्तरं नवकृत्वः मृद्भिः शुद्धिः, हस्तप्रक्षालनानन्तरं मृद्भिः शौचकर्म कर्तव्यम्। जलप्रक्षालनानन्तरं, मृद्भिः पुनः स्नानं, गुप्तदेशे द्विवारं मृद्भिः लेपनं कृत्वा, पुनः मृद्भिः शुद्धिः कार्यः। एवं सर्ववर्णेषु शौचविधिः नित्यं पालनीयः; हस्तपादयोः प्रक्षालनाय त्रिकृत्वः मृद्भिः लेपनं कार्यम्। एषः शौचविधिः अरण्ये, ग्रामे तु पादयोः त्रिकृत्वः, हस्तयोः अपि त्रिकृत्वः मृद्भिः लेपनं विधीयते। मलिनाङ्गस्पर्शे पञ्चदशकृत्वः मृद्भिः हस्तादिषु लेपनं, स्थाननिर्णयाभावे मृद्भिः, अनन्तरं जलप्रक्षालनं कार्यम्। ग्रीवायाः शिरसः आच्छादनं मलिनपादेन मार्गे गमनं च, पादप्रक्षालनाभावे, मुखप्रक्षालनं कृतमपि, अशौचं नश्यति। पात्रस्य प्रक्षालनानन्तरं, तस्य संस्थापनं, ततः जलं आचम्य, पुनः प्रक्षालनं कार्यम्; अन्येषां द्रव्याणां च एवं प्रक्षालनं विधीयते। पुष्पकुशादीनां, हविर्द्रव्याणां च प्रक्षालनं कर्तव्यम्; बहिर्नीतानि द्रव्याणि स्थाप्य, तेषां प्रक्षालनं कार्यम्। यत् प्रक्षालितं तत् श्राद्धे देवकार्ये वापि ग्राह्यम्; वेदिकायां उत्तरतः ग्राह्यम्, दक्षिणतः विसर्जनीयम्। देवपितृकार्ये व्यवधानं विपर्यासो वा चेत्, दक्षिणां वेदिकां दक्षिणहस्तेन रेखायितव्यम्। देवपितृकार्ये, स्वप्नभ्रंशे, मूत्रपुरीषे च, उभाभ्यां हस्ताभ्यां शुभकर्म कर्तव्यम्। स्पष्टं निःश्वस्य, भोजनानन्तरं, उत्तरीयधारणे, उच्छिष्टस्पर्शे, पादप्रक्षालनानन्तरं च, यथाविधि आचरणीयम्। जलत्यागे, कठोरवाक्ये, अशौचस्थितौ, संशये, शिखाबन्धविमोचने च, एवं कर्तव्यम्। यः भ्रमात् उपवीतेन विना आचमति, ओष्ठदन्तस्पर्शे, ग्रामान्तवासिनां दर्शनं च, तदा अपि एवं कर्तव्यम्। जिह्वया दन्तस्पर्शे, दन्तेषु लग्नद्रव्ये, अङ्गुलिस्वने, नमस्कारे ऊर्ध्वदृष्टौ च, तथैव कर्तव्यम्। यः भ्रमात् अशौचस्थितौ तिष्ठति, सः शुद्धस्थले पूर्वांगी कृत्वा पूर्वोत्तराभिमुखः उपविशेत्। पादहस्तयोः प्रक्षालनानन्तरं, जानु स्पृशेत्, शुद्धचित्तः त्रिकृत्वः जलं आचमेत्। द्विवारं प्रक्षालयेत्, एकवारं जलस्य प्रक्षिप्तिं कुर्यात्; ततः विवराणि, शिरः, शरीरं, हस्तपादौ च शुद्धयेत्। प्रक्षिप्तौ संशये पुनः कुर्यात्; एवं आचमनं, वेदाध्ययनं, यज्ञाः, तपांसि च फलदायकानि भवन्ति। दानं ब्रह्मचर्यं च तथा; यः तु भ्रमात् अविश्वासात् वा आचमनं विना कर्म करोति, तस्य तत् निष्फलम्। तस्य कर्माणि निष्फलानि स्युः—अत्र संशयो नास्ति; केवलं शुद्धवाक्चित्तस्य, निर्दोषस्य, अनिन्दितस्य कर्म सिध्यति। एतानि कर्माणि शुद्धानि ज्ञेयानि; विपरीतानि अशुद्धानि। ब्राह्मणः कदापि न वदेत्—"अहं क्षुधितः, मम किञ्चिद् नास्ति" इति। यः तस्मै श्रद्धया ददाति, तद् यज्ञः इति कथ्यते; अप्रक्षालितं भोजनं, दुश्चरितेन याचितं च, न तथोच्यते। श्राद्धे सदा स्थिरचित्तं लज्जासंपन्नं जनं भोजयेत्; यः तु अयुक्ताय ददाति, सः ब्रह्महाऽपापी भवति। शतानि जन्मानि गत्वापि, यः अनुचितां पङ्क्तिं मिश्रपङ्क्तिं वा ब्राह्मणान् भोजयति, सः पापात् न मुच्यते। नियुक्तोऽनियुक्तो वा पङ्क्तिं स्थापयन् पापं आप्नोति; शीघ्रं तं पापं गृह्णाति, यज्ञदानकृतं पुण्यं विनश्यति। सर्वेषां ब्राह्मणानां मध्ये, पर्वणि श्रेष्ठः सः, यः वेदान्, इतिहासान्, पञ्चमवेदं च पठति, द्विजोत्तम। तस्य अनन्तरं, यथायोग्यं, त्रयीविद्यायाः ज्ञाता स्थापनीयः; तस्य पश्चात् द्विवेदी, ततोऽन्ये। ततः एकवेदविद्, तदनन्तरं तर्कशास्त्रज्ञः, अनन्तरं अन्ये यथाक्रमम्; शुद्धिं कुर्वन्तः के केति वक्ष्यामि। पूर्वोक्ताः सर्वे, षडङ्गविद्, नियमवतः, योगिनः, समस्तकर्मकुशलः च—एते पङ्क्तिपावकाः ज्ञेयाः। चर्यायाः पारगः, नचिकेतस्त्रयविद्, त्रयीविद्, धर्मपाठकः द्विजः, बृहस्पत्यशास्त्रविद् ब्राह्मणः—एते सर्वे पङ्क्तिपावकाः इति कथ्यन्ते। द्विजः श्राद्धे निमन्त्रितः, यदि स्त्रीसंयोगं करोति, तस्य पितरः तस्य शुक्रे मासपर्यन्तं तिष्ठन्ति।