वायुपुराणम्

एकदा धर्मनिष्ठाः पुरुषाः श्राद्धकाले ब्राह्मणातिथिं सत्कारपूर्वकं पूजयित्वा तस्मै लवणादीनि, भोज्यानि, फलानि च सम्यग् ददाति स्म। यः पुरुषः तस्मै क्षीरं समर्पयति, स अग्निष्टोमयागस्य फलं प्राप्नोति, इति श्रूयते; घृतदानेन शुभदर्शनं षोडशरात्रस्य यज्ञफलं लभते; मधुदानेन चातिरात्रयागस्य फलं सिध्यति। श्रद्धया येन ब्राह्मणान् सर्वकामैः भोज्यैः तर्पयति, सः सर्वफलान् प्राप्नोति; यः सर्वेषाम् ब्राह्मणातिथीनां पूजनस्य फलं भुङ्क्ते, सः सर्वयागफलस्य भोक्ता भवति। यदि तु कश्चित् श्राद्धकाले वा दैवकर्मणि अतिथिं प्राप्य अपमानं करोति, तं देवाः परित्यजन्ति, यथा होता हीनाहुतिं त्यजति। देवाः पितरश्च अग्निश्च तेषु द्विजेषु प्रविश्य, लोकानुग्रहार्थं तर्पणं कुर्वन्ति। यदि तु ते न पूज्यन्ते, ते दहन्ति; पूजिताः तु सर्वान् कामान् ददाति। अतः अतिथिं सर्वदा सर्वस्वेन अपि पूजयेत्। अरण्यवासी, गार्हस्थ्यधर्मी, आगतः, बालकः, श्रान्तः, तपस्वी च—एते अतिथयः सदा विज्ञेयाः। यः याचमानः आगच्छति सः अतिथि, अयाचमानोऽपि अतिथिरेव; अतिथिषु अव्याहूतः श्रेयांस्, स एव सच्चातिथि इति कथ्यते। अतिथिः न क्रूरः, न मिश्रः, न मूढः, न विवेकी; न धर्मिष्ठः, न समृद्धः, न सेवकः, नाचारानुसारी च। यः तृषितः, श्रान्तः, विपथगः, अतीव क्षुधितः, तस्मै यः यज्ञफलकामः सन्मानपूर्वकं ददाति। यः भृगुकूटं गत्वा, पवित्रां सरस्वतीं, पुण्यां गङ्गां च दिव्यां महतीं नदीं गच्छति—हिमालयात् उद्गतानदीः, मुनिभिः पूजिताः, सरांसि, तीर्थानि, नवस्रोतांसि च—एतानि गत्वा पापात् विमुक्तः सदा स्वर्गे पूज्यते। मरणे जन्मनि च दशरात्रं अशौचं विधीयते; ब्राह्मणस्य विशेषतः, क्षत्रियस्य द्वादशरात्रम्, वैश्यस्य अर्धमासः, शूद्रस्य मासान्ते शुद्धिः। सर्वेषां वर्णानां जलहर्त्री स्त्रीदोषात् त्रिरात्रेण शुद्धिः; प्रसूतायाः, शवगृहीतायाः, श्वगृहीतायाश्च। नग्नस्पर्शिनं, शववाहिनं, अशौचं विधीयते; वस्त्रयुतः स्नानं कृत्वा द्वादशमृत्तिकाभिः शुद्धिः। मैथुनात् परं नवमृत्तिकाभिः शुद्धिः; हस्तयोः मृत्तिकया प्रक्षाल्य, शौचकर्म कुर्यात्। जलेन हस्तयोः प्रक्षालनानन्तरं, मृत्तिकया पुनः स्नानं कृत्वा, गुप्तयोः द्विवारं मृत्तिकां दत्वा, पुनः मृत्तिकया शुद्धिं कुर्यात्। एवं सर्वेषां वर्णानां शौचविधिः सदा आचर्यः; हस्तपादयोः त्रीः त्रीः मृत्तिकां दद्यात्। एषः अरण्यशौचविधिः; ग्रामे तु पादयोः त्रिः, हस्तयोः त्रिः मृत्तिकां दद्यात्। हस्तादिषु पापस्पर्शे पञ्चदशमृत्तिकाः विधीयन्ते; यत्र न निश्चितं, तत्र मृत्तिकां प्रयुञ्जीत, अन्ते जलं दद्यात्। यदि कण्ठं शीर्षं वा आवृत्य, पादौ मलिनैः गृहम् आगच्छेत्, तदा मुखप्रक्षालनमपि कृत्वा अशौचं नश्यति न। पात्रं प्रक्षाल्य, स्थाप्य, आचम्य, पुनः प्रक्षिप्तव्यम्; अन्यस्यापि वस्तुनः एवं प्रक्षिप्तव्यम्। पुष्पेषु, दर्भेषु, नैवेद्येषु च प्रक्षालनं कुर्यात्; अन्यदेशात् आनीतानि, स्थाप्य, प्रक्षिप्तव्यम्। यत् प्रक्षिप्तं, तद् श्राद्धे देवकार्ये च गृह्णीयात्; वेदिकायां उत्तरतः गृह्णीयात्, दक्षिणतः त्यजेत्। विघ्नः, प्रतिकूलता वा यत्र, देवपितृकार्ययोः, दक्षिणां वेदिकां दक्षिणहस्तेन स्पृशेत्। उभाभ्यां हस्ताभ्यां शुभं कर्म देवपितृकार्ये, स्वप्नविघ्नादौ, मूत्रपुरीषानन्तरं च कुर्यात्। स्पष्टं थूत्वा, भोजनानन्तरं, उत्तरीयधारणात्, उच्छिष्टस्पर्शे, पादप्रक्षालनात् च यथोचितं आचरेत्। अपां विसर्जनानन्तरं, कटुवचनात्, अशौचात्, संशयात्, चूडाव्युत्कलनात् च यथोचितं आचरेत्। संमूढः यदि यज्ञोपवीतेन विना आचमति, ओष्ठदन्तस्पर्शे, ग्रामान्तवासिनां दर्शनात्, तदा यथोचितं आचरेत्। जिह्वया दन्तस्पर्शे, दन्तेषु लिप्ते, अङ्गुलीनादने, प्रणिपातोर्ध्वदर्शने च यथोचितं आचरेत्। यः मोहात् अशौचस्थितः, सः शुचौ स्थाने उपविश्य, पूर्वां वा उत्तरां वा दिशं प्रेक्ष्य, प्रणमेत्। पादयोः हस्तयोः प्रक्षालनानन्तरं, जानुनी स्पृशेत्, शुद्धचित्तः, त्रिवारम् आचमेत्, एकचित्तः। द्विवारं प्रक्षालयित्वा, एकवारं प्रक्षिप्त्वा, मुखनासिकादीनि, शिरः, शरीरम्, हस्तपादौ च शुद्धयेत्। संशये प्रक्षिप्तिं पुनः कुर्यात्; एवं तस्य आचमनं, वेदाध्ययनं, यज्ञाः, तपांसि च सिध्यन्ति। दानं ब्रह्मचर्यं च सफलं भवति; यदि तु कश्चित् मोहात्, अविश्वासात्, आचमनं विना कर्म करोति, तद् व्यर्थं भवति। तस्य कर्माणि निष्फलानि स्युः; संशयो नास्ति; यानि शुद्धवाक्चित्तानि, निर्दोषाणि, निन्दारहितानि, तानि एव सफलानि। एतानि कर्माणि शुद्धानि ज्ञेयानि; विपरीतानि अशुद्धानि। ब्राह्मणः कदापि न वदेत्—"अहं क्षुधितः, मम किञ्चित् नास्ति" इति। यदि कश्चित् तस्मै सन्मानपूर्वकं ददाति, तद् यज्ञ इति स्मृतम्; जलप्रक्षिप्तं अन्नं, वा दुष्चरितेन भीक्षितं अन्नं, तु न यज्ञः। श्राद्धकाले सदा स्थिरस्वभावं लज्जाशीलं जनं भोजयेत्; यः तु अशुद्धाय ददाति, सः ब्रह्मघ्नः, पापात्मा इति निश्चितम्।