वायुपुराणम्

येभ्यः जनाभ्यः तुष्टाः पितरः योगवृद्धिकारकाः सन्तः मनसः कामान् ददति, ये त्रयाणां लोकानां स्वामिनः भवन्ति। एवं श्राद्धविधिः मुनिभिः प्रतिपादितः श्रुतः, हे सूत महाबुद्धे! तस्य विस्तरः पूर्वमेव उक्तः। अधुना पुनः, हे सुभगेषु द्विजश्रेष्ठाः, यस्य मुनेश्च मतं श्राद्धसम्बन्धि अस्ति, तत् विस्तारतः शृणुत। श्राद्धस्य यथाविधि विधानं पूर्वं मया निगदितम्, इदानीं यथावशिष्टं ब्राह्मणसम्बन्धि निरूपयामि। ब्राह्मणैः कदापि न संशयः कर्तव्यः, यतः एषः धर्मः परमपावनः। देवकार्ये पितृकार्ये च परीक्षणं नित्यं विधीयते। यदि कस्यचित् दोषाः दृश्यन्ते, वा सत्पुरुषैः परिहृतः, वा संगैः विज्ञायते, तं सावधानतया परिहरेत्। अज्ञातं ब्राह्मणं श्राद्धकाले बुद्धिमान् सदा परीक्षेत, यतः सिद्धाः ब्राह्मणरूपेण पृथिव्यां विचरन्ति। अत एव, यः अतिथिः आगच्छति, तं सस्मितं ससञ्ज्ञं प्राञ्जलिः संप्राप्य पाद्येन अर्घ्येण च अन्नेन च सत्कारं कुर्यात्। देवाः योगेश्वराश्च विविधरूपेण समुद्रपर्यन्तां भूमिं धर्मेण रक्षन्तः विचरन्ति। अतिथिं सत्कृत्य, तस्मै ब्राह्मणाय लवणानि भोज्यानि फलानि च दद्यात्। क्षीरदानात् अग्निष्टोमफलम् लभ्यते, घृतदानात् षोडशीफलदर्शनम्, मधुदानात् अतिरात्रयज्ञफलप्राप्तिः स्यात्। यः श्रद्धया ब्राह्मणान् सर्वकामैः तर्पयति, सः सर्वफलानि प्राप्नोति; सर्वेषां यज्ञानां फलं सदा अश्नाति। यदि तु यः अतिथिं श्राद्धे वा दिव्यकर्मणि उपलभ्य अपमानं करोति, तं देवाः परित्यजन्ति, यथा ऋत्विजः निष्फलं हविर् त्यजति। देवाः पितरः अग्निश्च तेषु द्विजेषु प्रविश्य लोकहिताय तर्पणं कुर्वन्ति। सत्कृताः ते कामान् ददति, असत्कृताः दहन्ति; अतः सर्वसत्त्वेन अतिथीन् सत्कर्तव्यम्। वने वसन्, गृहे स्थायि, आगतः, बालः, क्लान्तः, तपस्वी—एते सर्वे अतिथयः विज्ञेयाः। यः याचमानः आगच्छति अथवा अयाचमानः, सः अतिथिः; अयाचमानः अतिथीनां श्रेष्ठतमः, स एव सच्चातिथिः इति कथ्यते। अतिथिः न करालः, न मिश्रः, न मूढः, न विशेषज्ञः; न धर्मिष्ठः, न समृद्धः, न सेवकः, नाचार्यः। यः पिपासुः, क्लान्तः, भ्रान्तः, अतीव क्षुधार्तः, तस्मै श्रद्धालुः यज्ञफलकामः सम्मानपूर्वकं दद्यात्। भृगुपर्वतं आरुह्य, पवित्रां सरस्वतीं गत्वा, गङ्गां च दिव्यां महतीं नदीं, हिमालयस्रोतसः अपि अन्याः मुनिपूजिताः नद्यः, सरांसि तीर्थानि, नवस्रोतांसि च, एतानि गत्वा पापात् विमुच्यते, स्वर्गे च सदा पूज्यते। मृत्यौ जन्मनि च दशरात्रं अशौचं विधीयते; ब्राह्मणस्य विशेषतः, क्षत्रियस्य द्वादशरात्रम्, वैश्यस्य अर्धमासः, शूद्रस्य मासान्ते शुद्धिः। सर्वेषां वर्णानां जलहर्त्री स्त्रीसम्बन्धि अशौचं त्रिरात्रं, सुतिकायाः, शवगृहिण्याः, श्वगृहिण्याश्च। नग्नस्पर्शिनः शववाहिनः च अशौचं लभन्ते; वस्त्रयुक्तः द्वादशपलाशमृद्भिः स्नात्वा शुद्धिं लभते। मैथुनानन्तरं नवपलाशमृद्भिः शुद्धिः; हस्तयोः मृद्भिः प्रक्षाल्य शौचं कुर्यात्। हस्तयोः जलप्रक्षालनानन्तरं पुनः मृद्भिः स्नानं, गुप्तयोः द्विः मृद्भिः लेपनं, पुनः मृद्भिः लेपनं विधेयम्। एवं सर्वेषां वर्णानां शौचविधिः नित्यं, हस्तपादयोः त्रिः मृद्भिः लेपनम्। वने शौचविधिः एषः; ग्रामे तु पादयोः त्रिः, हस्तयोः त्रिः मृद्भिः। पङ्किलत्वे पञ्चदशपलाशमृद्भिः हस्तादिषु शुद्धिः; यदि स्थलनिश्चितिः नास्ति, तदा मृद्भिः, अन्ते जलप्रक्षालनम्। ग्रीवाम् आच्छाद्य, शिरसि वा, पङ्किलपादेन वा मार्गे गच्छन्, पादौ न प्रक्षालयन्, मुखप्रक्षालनानन्तरम् अपि अशुद्धः भवति। पात्रं प्रक्षाल्य, स्थाप्य, पुनः आचम्य, पुनः प्रक्षाल्यादिकं कुर्यात्। पुष्पेषु दर्भेषु, नैवेद्येषु, अन्यदेशात् आगतेषु, स्थाप्य, पुनः प्रक्षालनम्। प्रक्षालितं द्रव्यं श्राद्धे वा देवकार्ये गृह्णीयात्, वेदिकायाम् उत्तरतः गृह्णीयात्, दक्षिणतः त्यजेत्। विघ्ने वा विपर्यये देवकार्ये पितृकार्ये वा, दक्षिणां वेदिकां दक्षिणहस्तेन स्पृशेत्। उभाभ्यां हस्ताभ्यां शुभकर्म देवपितृकार्ये, स्वप्नविघ्ने, विहारे, विहारानन्तरं च कुर्यात्। स्पष्टं निष्कास्य, भोजनानन्तरं, उत्तरीयधारणे, उच्छिष्टस्पर्शे, पादप्रक्षालने च तदनुसारं आचरितव्यम्। जलत्यागानन्तरं, कटुवचनानन्तरं, अशुचौ, संशये, शिखाविमोचने च तद्वत्। संमोहात् यः यज्ञोपवीतं विना आचमति, ओष्ठदन्तस्पर्शे, ग्रामान्त्यवासिनः दर्शनानन्तरं च तद्वदाचार्यः। एवं श्राद्धविधिः, अतिथिसत्कारः, शौचविधानं च मुनिना यथावत् प्रतिपादितम्।