वायुपुराणम्

मानवास्थिस्पर्शेन शुद्ध्यर्थं उपवासो विधीयते, तत्र घृतस्य त्रिरात्रं सेवनं प्रशस्तं, अन्यथा तु एकरात्रमेव। ये चौराः, पुलिन्दाः, आन्धाः, शबराश्च, मलस्थानजलेन पानं कृत्वा वा युगन्धरपर्वतान् गत्वा, सिन्धुनोत्तरसीमायां दिव्यान्तराख्यदेशे वा, सर्वेषु पापप्रदेशेषु दुष्टजननिवासेषु, ये च धर्मिष्ठैः वेदविद्भिर्ब्राह्मणैश्च परिहृताः देशाः, तत्र गच्छन् सर्वं पापं आप्नोति। मानसशुद्धिः, अग्निः, कालः, लेपनं च शुद्ध्युपायाः स्मृताः; एतेषां तु नियमानां अज्ञानं सदा दृश्यते। यः तु मोहात् एतेषां विपरीतान् अशौचान् आचरति, स निःसंशयं राक्षसपिशाचसम्फलं प्राप्नोति। यः शुद्धिहीनः श्रद्धाहीनश्च, स म्लेच्छेषु जायते; यः यजनं न करोति, पापी वा, पशुव्याप्तिं वा प्राप्नोति। शुद्ध्या मनुष्यः मोक्षं प्राप्नोति, स्वर्गे च वसति; देवाः हि शुद्धेः प्रियोक्तारः—एतद् देवैः एवोक्तम्। देवाः सदा विरज्यन्ते यद् घृणितं अशुद्धं च; धर्मिष्ठाः तु त्रिविधां शुद्धिं आचरन्ति। ब्रह्मनिष्ठाय, अतिथये, शुद्धिप्रज्ञाय, पितृनिष्ठाय, दमाय, दयावन्ते च—द्विजातयः तेषां हविरर्पणं कुर्वन्ति। एवं तैः संतुष्टाः पितरः योगवृद्धयः, त्रैलोक्याधिपतयः, मनःकामान् ददाति। एवं श्राद्धस्य विधिः सूतेन विवृणोति स्म, ऋषिभिः प्रतिपादितं श्राद्धकर्म श्रुतम्। विस्तरेण तस्य विवरणं कृतम्; अधुना, मुनिना यथावत् शेषं वक्तुमर्हसि। ब्राह्मणान् प्रति शेषं श्राद्धस्य मतं वक्ष्यामि, शृणुत भोः सौभाग्यवतां मध्ये। पूर्वं श्राद्धस्य विधिं प्रोक्तवान्, अधुना ब्राह्मणसम्बन्धं शेषं क्रमशः प्रवक्ष्यामि। ब्राह्मणाः कदापि न संशयं कुर्वीरन्, एष धर्मः परमशुद्धः; देवकर्मणि पितृकर्मणि च परीक्ष्यत एव। यदि कस्यचित् दोषः दृश्यते, वा धर्मिष्ठैः परिहृतः, वा संगमेन ज्ञायते—स सदा परिहर्तव्यः। अज्ञातं ब्राह्मणं श्राद्धकाले सदा परीक्षेत्; सिद्धपुरुषाः ब्राह्मणरूपेण भूमौ विचरन्ति। अतः आगच्छन्तं अतिथिं अञ्जलिना उपगम्य, पाद्येन, अनुलेपनैः, भोज्यैश्च सत्कारः कर्तव्यः। देवाः योगेश्वराश्च नानारूपेण समुद्रपर्यन्तं भूमौ धर्मेण जनान् पालयन्ति। सत्कृत्य तं ब्राह्मणातिथिं चूर्णानि, भोज्यानि, फलानि च दातव्यं। दुग्धस्य प्रदानेन अग्निष्टोमफलम्, घृतस्य प्रदानेन षोडशरात्रफलम्, मधुना अतिरात्रफलम् इति श्रूयते। श्रद्धया ब्राह्मणान् सर्वकामैः तर्पयन् सर्वफलानि प्राप्नोति; सर्वातिथिसत्कारस्य फलं सदा अश्नुते। यः तु श्राद्धे वा दैवकर्मणि वा आगतमतिथिं अवमानयति, तं देवाः त्यजन्ति, यथा होता निष्फलं हविः। देवाः, पितरः, अग्निश्च तेषु द्विजातिषु प्रविशन्ति, लोकानुग्रहाय भुञ्जते। अवमानिताः ते दहन्ति; पूजिताः तु कामान् प्रयच्छन्ति। अतः अतिथिं सदा सर्ववित्तेनापि पूजयेत्। वनस्थः, गार्हस्थ्यः, आगतः, बालः, क्लान्तः, तपस्वी—एते सदा अतिथयः ज्ञेयाः। यः प्रार्थयन् आगच्छति अतिथिरेव, अप्रार्थयन् अपि अतिथिः; अप्रार्थितः अतिथिः श्रेष्ठः, स एव सत्त्वतः अतिथिः। अतिथिर्न नृशंसः, न मिश्रः, न मूढः, न च विवेकी; न धर्मिष्ठः, न समृद्धः, न सेवकः, नाचरणशीलः। तृषार्ताय, क्लान्ताय, भ्रमिताय, अतीव क्षुधिताय—यः यज्ञफलं इच्छति, स सन्मानं दद्यात्। भृगुशिखरं समारुह्य, सरस्वतीतीर्थं गत्वा, गङ्गां दिव्यां नदीं च, हिमालयोत्थानद्यः, ऋषिवन्दिताः, सरांसि, तीर्थानि, नवस्रवन्त्यः नद्यः च—एतेषु स्नात्वा पापात् विमुच्यते, सदा स्वर्गे पूज्यते। मरणे जन्मनि च दशरात्रं अशौचं विधीयते; ब्राह्मणस्य विशेषतः दशरात्रं, क्षत्रियस्य द्वादशरात्रं, वैश्यस्य पञ्चदशरात्रं, शूद्रस्य मासान्ते शुद्धिः। सर्ववर्णानां जलहारी स्त्रियाः त्रिरात्रेण शुद्धिः; प्रसूतायाः, शववाहिन्याः, श्वसंस्पृष्टायाश्च। नग्नस्पर्शे, शववाहकेषु अशौचं स्यात्; स च वस्त्रैः स्नात्वा द्वादशमृद्भिः शुद्धिं प्राप्नोति। संयोगे नवमृद्भिः शुद्धिः; हस्तप्रक्षालने मृद्भिः शुद्धिकर्म आचर्येत। हस्तयोः जलप्रक्षालनं कृत्वा, पुनः मृद्भिः स्नानं, गुप्तयोः द्विवारं मृद्भिः लेपनं, पुनः मृद्भिः शुद्धिः। एवं सर्ववर्णेषु शुद्धिनियमः सदा पालनीयः; हस्तपादयोः त्रीणि मृद्भिः लेपनीयानि। एष वनशुद्धिनियमः; ग्रामे तु पादयोस्त्रयः, हस्तयोस्त्रयश्च मृद्भिः लेपः इति। एवं धर्मस्य सूक्ष्मं विधानं महर्षिभिः प्रतिपादितं, यथाक्रमं सदा आचरितव्यं इति।