वायुपुराणम्

शृणु, धर्मप्रियः! शुद्धिप्रक्रिया धनुष्मद्भिः पक्षिणां च उपयोज्यैः मृदया क्रियते, इत्यस्य उत्तमः विधिः पूर्वं निर्दिष्टः। अधुना तस्य विस्तरं वक्ष्यामि, सāvधानं मे वाक्यं शृणु। प्रातःकाले गृहम् परित्यज्य, दक्षिणपश्चिमदिशं प्रति, पञ्चबाणप्रमाणे दूरीकृत्य, मूत्रत्यागं कर्तव्यं। तत्र शिरः आवृत्य, हस्तेन शिरः न स्पृशेत्। शुष्कतृणैः, दर्भैः, पत्रैः, वंशचूर्णैः, मृद्भाण्डैः वा भूमिं आच्छादयेत्। उदकं च मृदं च आदाय, वाक् संयम्य, दिवा उत्तरदिशं, रात्रौ दक्षिणदिशं मुखं कृत्वा शुद्धिकर्म आचर्येत्। दक्षिणहस्तेन कुम्भं धारयेत्, वामहस्तेन त्रिमृदं गृहीत्वा गुदं शुद्धये प्रयोजयेत्। वामहस्तेन दशमृदं पुनः पुनः प्रयुञ्जीत, अथवा द्विमृदं पुनः योजयेत्, पंचमृदं हस्ताभ्यां समाप्येत्। पादयोः मृदया शुद्धि कृत्वा, आचम्य, त्रीणि जलार्घ्याणि जलाय, सूर्याय, अग्नये, वायवे, जलाय च दद्यात्। पण्डितः सदा तीर्थे कुम्भं सज्जीकृत्य स्थापयेत्; पादशुद्धि विधिवत् कुर्यात्, दोषे वा साधुत्वे वा। द्वितीयार्घ्ये देवकृत्यं कुर्यात्; हस्तस्य मलिनत्वे त्रिरात्रोपवासः विधीयते। महादुष्टत्वे प्रायश्चित्तं विधीयते; श्वा वा चाण्डालस्पर्शे 'तप्तकृच्छ्र' नाम प्रायश्चित्तं कुर्यात्। मानवास्थिस्पर्शे उपवासः शुद्धये; त्रीरात्रं घृतसहितं वा, एकरात्रं अन्यथा। ये चोराः, पुलिन्दाः, अन्धाः, शबराः, विहारस्थानं वा युगन्धरपर्वतान् गत्वा, सिन्धूनोत्तरसीमायां दिव्यांतरप्रदेशे वा, तैः पापस्थानं गत्वा, सर्वपापं प्राप्यते। ये स्थानानि साधुभिः वेदविद्भिः ब्राह्मणैः वर्जितानि, तत्र गत्वा अशुद्धत्वं लभ्यते। मनोमलिनता, अग्निः, कालः, लेपनं च शुद्ध्युपायाः ज्ञायन्ते; किन्तु तेषां अज्ञानं सदा वर्तते। यः भ्रमात् नियमविरुद्धं अशुद्धिकर्म आचरति, स निःसंशयं राक्षसपिशाचफलम् प्राप्नोति। शुद्धिहीनः श्रद्धाहीनः विदेशेषु जायते; यः यज्ञं न करोति, पापी वा, पशुयोनि वा प्रविशति। शुद्ध्या मनुष्यः मोक्षं प्राप्नोति, स्वर्गे वसति; देवाः हि शुद्धिप्रियाः, इदं देवैः एवोक्तम्। देवाः सदा घृणितं अशुद्धं वर्जयन्ति; धर्मनिष्ठाः त्रिविधशुद्धिं कुर्वन्ति। ब्रह्मनिष्ठे, अतिथये, शुद्धिप्रज्ञे, पितृनिष्ठे, संयतात्मने, दयालवे—द्विजाः तर्पणं ददति। तैः तुष्टाः पितरः योगवृद्धिं कुर्वन्तः, त्रिलोकविजयमनःकामान् ददन्ति। ततः सूतः, महाबुद्धिः, श्राद्धविधिं वर्णयति; ऋषिभिः श्राद्धप्रक्रिया श्रुता। तस्य विस्तारः पूर्वं उक्तः; अधुना शेषं ब्राह्मणैः यथाशास्त्रं वद। ब्राह्मणैः कदापि संशयं न कुर्यात्; एषा परमशुद्धिः। देवकार्ये पितृकार्ये च परीक्षणं सदा विधीयते। दोषदर्शनं वा, साधुवर्जनं वा, संगतया ज्ञातं वा, तं सावधानी वर्जयेत्। ज्ञातविप्रं श्राद्धे सदा परीक्षेत्; सिद्धाः ब्राह्मणरूपं धृत्वा भूमौ विचरन्ति। अतः अतिथिं आगतं समागतं अञ्जलिं कृत्वा, पाद्येन, पादप्रक्षालनं, अन्नेन च सत्कारं कुर्यात्। देवाः योगेश्वराः विविधरूपेण समुद्रपर्यन्तं धर्मरक्षणाय भूमौ विचरन्ति। अतिथिं पूजयित्वा, विप्राय भोज्यं, स्वादुं, फलानि च दद्यात्। दुग्धदानात् अग्निष्टोमफलम् लभ्यते; घृतदानात् शुभदर्शनं, षोडशरात्रफलम्; मधुदानात् अतिरात्रयज्ञफलम्। श्रद्धया विप्रभोजनं सर्वकामैः दत्त्वा, सर्वफलम् लभ्यते; सर्वयज्ञफलम् सदा अतिथिपूजाफलम्। यः श्राद्धे वा देवकार्ये अतिथिं उपेक्षते, तं देवाः त्यजन्ति, यथा होतृः निष्फलयज्ञं त्यजति। देवाः, पितरः, अग्निः, तेषु द्विजेषु प्रविश्य, लोकहिताय तर्पणं कुर्वन्ति। सत्कारहीनाः दग्धाः; सत्कारेण कामान् ददन्ति। अतः सर्वसंपत्त्या अपि अतिथिं सदा पूजयेत्। वनेचरः, गृही, आगतः, बालः, श्रान्तः, तपस्वी—एते अतिथयः सदा ज्ञेयाः। यः याचते अतिथिः, अन्यः अनाचकः अपि अतिथिः; अनाहूतः अतिथिः श्रेष्ठः, स एव अतिथि इति कथ्यते। अतिथि न क्रूरः, न मिश्रः, न अज्ञः, न भेदज्ञः; न साधुः, न धन्यः, न सेवकः, न आचारानुगः। तृषितः, श्रान्तः, भ्रमितः, अतीव क्षुधितः—यस्य यज्ञफलम् इच्छेत्, तस्मै श्रद्धया दद्यात्। एवं धर्मनियमाः, शुद्धिप्रक्रिया, अतिथिसत्कारः, श्राद्धविधिः च सगौरवं विस्तरेण प्रवृत्ताः।