वायुपुराणम्

एवं धर्मशास्त्रस्य प्रवचनं प्रवृत्तम्। शुद्ध्यर्थं कर्तव्यं यः नियमः, तं सूतः महर्षिभिः प्रतिपादितम्। तत्र, वाङ्ग्ययं तथा सर्वं निष्पीड्यम्, शिलासंयुक्तं लवणं, साधारणं लवणं, मनःसमुत्पन्नं लवणं च, एतानि त्याज्यानि इति निर्दिष्टम्। एषा शुद्धिः परमं, दृश्यं च; तद् अग्नौ स्थाप्यं, बन्धनीयम्, हस्तयोः सम्यक् निमज्जनं कार्यम्। ततो ब्रह्मणः पावनं जलं शिरसि स्पृशेत्; द्रव्याणां शुद्धिः, पुनः तेषां निमज्जनं कर्तव्यम्। स्थापयित्वा, जलैः प्रक्षिप्य, पुनः जलं निमज्जयेत्; अरिष्टवृक्षस्य मूलं, बिल्वं, इङ्गुदवृक्षस्य त्वक् च, तत्र शुद्धिः विधीयते। धर्मेन सर्वेषां मुद्गानां शुद्धिः निर्दिष्टा; दन्त, अस्थि, काष्ठ, शृंगाणां च, अपि च, छेदनं विधीयते। मृद्भाण्डानां पुनः ज्वालनम्, रत्न, वज्र, प्रवाल, मुक्ताफल, शंख, स्फटिकस्य च, शुद्धिः विधीयते। सिद्धार्थबीजानां तेषां लेपनं, तिलस्य लेपनं वा, तेन सर्वं ऊर्णं, सर्वं मेषं शुद्ध्यति। सर्वेषां मेषाणां भूम्या जलं च शुद्ध्यर्थं; शुद्ध्यादौ, शुद्ध्यन्ते, पुनः जलं प्रक्षालनम्। तत्र, काष्ठवस्त्रधारिणां भस्मना शुद्धिः, फल, पुष्प, दण्डग्रहिणां जलं प्रक्षालनम्। ग्रामात् निर्गत्य, भूमिं सम्यक् मार्जनं, जलैः प्रक्षालनं, भूमौ लेपनं च कर्तव्यम्; वायुनाऽशुद्धं भूमिं बहिः उपयोज्येत्। धनुष्मतां पक्षिग्रहिणां च, मृदया शुद्धिः; एवं शुद्ध्याः उत्तमः नियमः उक्तः। अधुना, शृणु, अहं विस्तरेण वक्ष्यामि। प्रातः, गृहात् दक्षिणपश्चिमदिशं, पञ्चशरविस्तारं, विहाय, शिरः आच्छाद्य, तत्र विहारं कर्तव्यम्; हस्तेन शिरः न स्पृशेत्। तत्र, शुष्कतृण, काष्ठ, पत्र, वंश, मृद्भाण्डेन भूमिं आच्छाद्येत्। उदकं निष्क्रान्तं, मृदं च गृहीत्वा, वाचं संयम्य, दिवा उत्तरदिशं, रात्रौ दक्षिणदिशं मुखं कृत्वा, शुद्ध्यर्थं यत्नं कुर्यात्। दक्षिणहस्तेन कुम्भं, वामहस्तेन मृदं गृहीत्वा, गुदशुद्ध्यर्थं त्रिमृद्भागं योजयेत्। पुनः वामहस्तेन दशमृद्भागं क्रमशः योजयेत्, अथवा द्वौ, पञ्चमृद्भागं हस्ताभ्यां योजयेत्। पादयोः मृदया प्रक्षालनं, आचमनं च, सम्यक् कृत्वा, त्रिः जलं दत्त्वा, आपः, सूर्य, अग्नि, वायु, आपः च पूजयेत्। विद्वान् सदा कुम्भं पुण्यस्थले स्थापयेत्; पादयोः सम्यक् प्रक्षालनं, दोषयुक्ते, दोषरहिते च, नियमानुसारं कुर्यात्। द्वितीयेन आचमनेन देवकार्यं कुर्यात्; तदनन्तरं, यदि हस्तः मलिनः, त्रिरात्रोपवासनं विधीयते। महादोषे, प्रायश्चित्तं कर्तव्यम्; श्वा, चाण्डालस्पर्शे, तप्तकृच्छ्रं प्रायश्चित्तं कुर्यात्। मानवास्थिस्पर्शे, उपवासेन शुद्धिः; घृतत्रिरात्रं, अथवा एकरात्रं विधीयते। ये चौराः, पुलिन्दाः, अन्धाः, शबराः च, मलस्थले जलपानं कृत्वा, युगन्धरपर्वतान् गच्छन्ति— सिंधूनोत्तरसीमायां, दिव्यन्तरप्रदेशे च, सर्वे पापस्थानि, दुष्टजननिवासानि— ये पुण्यजनैः, वेदविद्भिः ब्राह्मणैः त्यक्तानि स्थानानि, तत्र गत्वा, सर्वपापं लभन्ते। मानसशुद्धिः, अग्निः, कालः, लेपनं च, शुद्ध्युपायाः इति प्रसिद्धाः; किन्तु एतानां अज्ञानं सदा वर्तते। यः मोहेन, नियमविपरीतं अशुद्धिं करोति, स निःसंशयं राक्षसीं, पिशाचीं फलप्राप्तिं लभते। यः शुद्धिहीनः, श्रद्धाहीनः, स विदेशजन्ये जन्म लभते; यः यज्ञं न करोति, पापी, पशुयोनि प्रवेशी च। शुद्ध्या, पुरुषः मोक्षं लभते, स्वर्गे वसति; देवाः शुद्ध्याः प्रियाः— एषा देवैः एव घोषितम्। देवाः सदा जुगुप्सितं, अशुद्धं त्यजन्ति; धर्मनिष्ठाः त्रिविधां शुद्धिं कुर्वन्ति। ब्रह्मनिष्ठाय, अतिथये, शुद्धिप्रज्ञाय, पितृनिष्ठाय, संयताय, दयायुक्ताय— द्विजाः अर्पणं कुर्वन्ति। तैः तुष्टाः पितरः, योगवृद्धिं कुर्वन्तः, मनःकामान् ददाति, त्रिलोकाधिपत्यं च। एवं शुद्ध्याः विधिः, श्राद्धस्य च, महर्षिभिः उक्तः। तं श्रुत्वा, श्रोतारः सूतं प्रशंसन्ति— "हे सूत, त्वं बुद्धिमान्! श्राद्धविधिं विस्तरेण उक्तवान्; तस्य विस्तारः श्रुतः। अधुना, यद् शेषं, तद् ब्रूहि, महर्षेः मतं यथा।" सूतः पुनः ब्राह्मणान् उवाच— "श्राद्धस्य मतं, तस्य विधिं, विस्तरेण कथयामि, शृणुत। पूर्वं श्राद्धं, तस्य विधिं उक्तवान्; अधुना ब्राह्मणविषये शेषं क्रमशः वक्ष्यामि।" ब्राह्मणाः कदापि न सन्देहं कुर्वन्तु; एषा परमशुद्धिः। देवकार्ये, पितृकार्ये च, सदा परीक्षा विधीयते। यदि दोषः दृश्यते, पुण्यजनैः त्यक्तः, वा संगात् ज्ञायते, सः सदा त्याज्यः। श्राद्धे, अज्ञातब्राह्मणस्य परीक्षा सदा कर्तव्या; सिद्धाः ब्राह्मणरूपेण भूमिं विचरन्ति। अतः, आगतम् अतिथिं, अञ्जलिं कृत्वा, पाद्य, पादलेपनं, भोजनं च सत्कार्यं कुर्यात्। देवाः, योगेश्वराः, विविधरूपेण, समुद्रपर्यन्तं भूमिं धर्मेण रक्षन्ति। एवं धर्मशुद्ध्याः, श्राद्धस्य च, विधिः महर्षिभिः सूतेन प्रशस्तः।