वायुपुराणम्

द्वापरयुगे नित्यं युद्धानि भवन्ति, कलियुगे तु नास्तिकाः प्रचुराः सन्ति। ग्रामकुक्कुटः ग्रामसूकरश्च अपवित्रौ अवमान्यौ च अभिधीयेताम्। श्वानं केवलं दृष्ट्वा एव श्राद्धस्य प्रभावो निःसन्देहं नश्यति; तथैव श्वानस्पर्शेन, प्रसववत्याः स्पर्शेन, दीर्घरोगिणः स्पर्शेन च। अपवित्रैः पतितैर्वा जनैः भोज्यं न कदापि दृष्टव्यम्; यदि तैः दृष्टं स्यात्, तत् भोज्यं न देवपित्र्यर्थं युक्तं भवति। मुख्यं भोज्यं यदि तैः स्पृष्टं स्यात्, तद् श्मशानशेषवत् भवति; यज्ञार्थं समाहितं भोज्यं पूर्वमेव परिहर्तव्यम्, अपि च मृत्तिकाजलेन शुद्धिः विधानम्। सिद्धार्थबीजैः वा कृष्णतिलैः वा अभिषेकः कर्तव्यः, वा तानि जले क्षिप्यन्तु; गुरोः, सूर्यस्य, अग्नेः, पूज्यवस्तूनां च दर्शनं यत्नेन साधनीयम्। यत् भोज्यं उपविष्टं, पादस्पृष्टं, अपवित्रदृष्टं, शुष्कं, जर्णं वा, तत् परिहर्तव्यम्। यत् कृष्णीकृतं, दूषितं, पार्श्वेन लिलिहितं, कणैः, केशैः, शिलाभिः, कीटैः वा दूषितं, तत् अपि त्याज्यम्। तैलपिष्टं, तिलयुतं, यवयुतं, लवणयुक्तं पक्वं चान्नं श्राद्धे वर्जनीयम्। पटेन स्पृष्टं भोज्यं श्राद्धकर्मणि निषिद्धम्; केचित् वेदविरोधात् ज्ञानं मन्यन्ते, परं तु तदन्यथा आचरन्ति। ये 'अजजाताः' इति कथ्यन्ते, ते श्राद्धे रजःसमानाः; दधि, शाकानि, किण्वयुक्तानि च भोज्यानि परिहर्तव्यानि। वृन्ताकं सर्वं च निषिक्तं वर्जनीयम्; सैन्धव, सामुद्रलवणं, मानसोत्पन्नं लवणं च त्याज्यम्। एषा परमा शुद्धिः, दृश्यते च; तदग्नौ स्थाप्य, बद्ध्वा, हस्तयोः निमज्जनं यत्नेन कार्यम्। शिरः स्पृशेत्, यः ब्रह्मणः पावनं जलं इति कथ्यते; द्रव्याणां शुद्धिः कर्तव्या, पुनः तेषां निमज्जनं च। स्थाप्य तानि, जले अभिषेकः कर्तव्यः, तथा जले निमज्जनं; अरिष्टमूल, बिल्व, इङ्गुदत्वचि च। सर्वेषां मुद्गादीनां धर्मतः शुद्धिः विधीयते; दन्त, अस्थि, काष्ठ, शृङ्गाणां च खरनिष्कर्षणम्। मृन्मयानां पात्राणां पुनःपाकः विधीयते; रत्न, वज्र, विद्रुम, मुक्ताफल, शङ्ख, स्फटिकादीनां च। सिद्धार्थबीजानां स्वपिष्टेन, तिलपिष्टेन वा शुद्धिः; एषा नियमः सर्वशाटीनां, सर्वेषां च मेषाणाम्। सर्वेषां मेषाणां मृत्तिकाजलेन शुद्धिः; आरम्भे अन्ते च शुद्धेः पुनः जलस्नानम्। एवमेव रजः कर्पासकारिणां विधीयते, फल, पुष्प, दण्डग्रहिणां जलस्नानम्। मार्जनं, अभिषेकः, भूमेः लेपनं च विधीयते; ग्रामात् बहिर्गत्वा, वायुविशुद्धा भूमिः उपयोक्तव्या। धनुष्मतां पक्षिणां च मृत्तिकया शुद्धिः; एवं शुद्धेः उत्तमः नियमः उक्तः। अधुना शृणु, अहं पुनः प्रवक्ष्यामि। प्रातःकाले गृहात् निर्गत्य, पश्चिमदक्षिणदिशं प्रति, पञ्चबाणमितं दूरीकृत्वा, शिरः आच्छाद्य, तत्र शिरः हस्तेन न स्पृशेत्, विहारं कृत्वा। शुष्कतृणैः, दर्भैः, पत्रैः, वंशखण्डैः, मृत्तिकापात्रैः वा भूमिं आच्छादयेत्। उदकं समाहृत्य, मृत्तिकां च गृहित्वा, वाचं संयम्य, दिवा उत्तरां दिशं, रात्रौ दक्षिणां दिशं मुखं कृत्वा। दक्षिणहस्तेन कूप्यां धारयेत्, वामहस्तेन त्रीणि मृत्तिकाखण्डानि गुदे योजयेत्। वामहस्तेन पुनः दशमृत्तिकाखण्डानि अनुक्रमेण प्रयोक्तव्यानि, अथवा द्वे, पञ्चमृत्तिकाखण्डानि सम्यक् हस्ताभ्यां प्रयुज्येत। पादयोः मृत्तिकया प्रक्षालनं कृत्वा, आचमनं च यथाविधि, तिस्रः प्राशनजलधाराः आपः, सूर्य, अग्नि, वायु, आपः च समर्पयेत्। विद्वान् सदा कूप्यां तीर्थे स्थापयेत्; पादप्रक्षालनं सम्यक् कुर्वीत, कृत्ये अकृत्ये च। द्वितीयया प्राशनधारया देवकार्यं कुर्वीत; ततः करदूषणे त्रिरात्रोपवासः विधीयते। महती दूषा चेत्, प्रायश्चित्तं विधीयते; श्वानस्पर्शे चाण्डाले वा 'तप्तकृच्छ्र' प्रायश्चित्तं कुर्वीत। मानवास्थिस्पर्शे उपवासः शुद्ध्यर्थं, घृतत्रिरात्रः, अथवा एकरात्रः विधीयते। ये चौराः, पुलिन्दाः, अन्धाः, शबराः च, मलस्थले वा युगन्धरपर्वतम् गत्वा, अपि च— सिन्धुनोत्तरसीमायां दिव्यन्तराख्ये देशे, सर्वेषु च पापदेशेषु, दुष्टजननिवासेषु— ये च धर्मिष्ठैः, वेदविद्भिः ब्राह्मणैः त्यक्ताः, तेषु अशुद्धप्रदेशेषु गत्वा, सर्वं पापं प्राप्नोति। मानसिकशुद्धिः, अग्निः, कालः, लेपनं च शुद्ध्युपायाः कथ्यन्ते; परं तेषां अज्ञानं सदा वर्तते। यः तु मोहात् एतान् नियमान् विरुद्धं अशुद्धिं आचरति, स निःसन्देहं पिशाचप्रेतफलम् आप्नोति। यो न शुद्धः, न श्रद्धालुः, स म्लेच्छेषु जायते; यः यज्ञं न करोति, पापी, पशुव्याप्तिं वा प्राप्नोति। शुद्ध्या मनुष्यः मोक्षं प्राप्नोति, स्वर्गे च वसति; देवाः हि शुद्धिं प्रीयन्ते— एषा देवैः एव उक्ता। देवाः सदा जुगुप्सितं अशुद्धं च वर्जयन्ति; धर्मिष्ठाः त्रिविधां शुद्धिं कुर्वन्ति। ब्रह्मनिष्ठाय, अतिथये, शुद्धिप्रज्ञाय, पितृनिष्ठाय, दमाय, दयालवे द्विजाः हविरर्पयन्ति। एवं धर्मनियमैः शुद्ध्याः महत्त्वं, तस्य विधानं च, शास्त्रवचनेन सुस्पष्टं प्रतिपादितम्।