वायुपुराणम्

यो नरः वृषभं परित्यज्य अन्यत्र मोक्षमार्गं अन्वेष्टुमिच्छति, अथवा वृषभं सर्ववेदमयमिति सम्यग् न पश्यति, स पथभ्रष्टः स्यात्। ब्राह्मणाः क्षत्रियाः वैश्याः च ये च वृषलाः इति कीर्तिताः, प्राचीनकाले देवानां चासुराणां च युद्धे, तदा असुराः पराजिताः आसन्। येषां देशेषु पाखण्डदोषः प्रवर्तते, तत्र स्वयम्भुवा न सृष्टिः कृता; द्विश्राद्धाचारिणः, निर्ग्रन्थाः, शाक्याः, पुष्टिकलंशकाः च तत्र दृश्यन्ते। ये धर्ममार्गं नानुसरन्ति, ते नग्नतापसादयः एव; निष्फलजटाधारी, व्यर्थमुद्रधारी, व्यर्थनग्नद्विजः च तत्र सन्ति। व्यर्थव्रतधारी, व्यर्थजपकारी, नग्नतापसादयः एव; कुलन्धमाः, निषादाः, लक्ष्मीहन्तारः अपि च। ये चापरिपूर्णकर्मकृतः, द्यूतकारिणः, ते कुचरितमार्गस्थाः इति कथ्यन्ते; यदि श्राद्धं तैः दृष्टं वा पूर्णं वा, तद् तेषां एव गच्छति। ब्राह्मणघ्नः, कृतघ्नः, नास्तिकः, गुरुपत्नीगामी, चौर्यक्रीडाः, क्रूराः च—एते केवलदर्शनात् अप्यपवर्जनीयाः। ये चान्ये पापकर्माणि कुर्वन्ति, विशेषतः ये देवर्षिदूषणे रमन्ते, ते सर्वे त्याज्याः। एतेषां दर्शनमात्रेण अपि श्राद्धं असुरेभ्यः यातुधानेभ्यश्च गच्छति; ब्राह्मणयुगं कृतयुगमिति, क्षत्रिययुगं त्रेतायुगमिति, पूर्वैः स्मृतम्। वैश्ययुगं द्वापरयुगमुक्तम्, शूद्रयुगं कलियुगं स्मृतम्। द्वापरे युद्धानि नित्यं भवन्ति, कलौ तु पाखण्डिनः बहवः; ग्रामकुक्कुटः ग्रामसूकरः चापवित्रौ, अवमान्यौ च। श्वा केवलदर्शनात् एव श्राद्धस्य प्रभावं नाशयति; तथा श्वस्पर्शे, प्रसूतायाः स्पर्शे, दीर्घरोगिणः स्पर्शे च। अशुचीनां पतितानां च भोज्यदर्शनं कदापि न कार्यम्; तेषां दृष्टे तदन्नं देवपितृयज्ञाय न युज्यते। मुख्यं द्रव्यं तैः स्पृष्टं च सववसात् श्मशानशिष्टवत् भवति; यज्ञार्थं संहितं भोज्यं पूर्वमेव परिहर्तव्यम्, मृद्वारिणा शुद्धिः विधानम्। सिद्धार्थकवापैः वा कृष्णतिलैः वा प्रोक्षणं कार्यम्, तान् जलं वा विक्षिप्य; आचार्यसूर्याग्न्यादिदर्शनं च साधनीयम्। उपविष्टम्, पादस्पृष्टम्, अशुचिदृष्टम्, शुष्कं, जीर्णं च अन्नं त्याज्यम्। कृष्णं, दूषितं, उपान्तलिहितं, कणकेशशिलकीटकदूषितं च अन्नं परित्याज्यम्। तैलपिष्टं, तिलयवसम्भूतं, लवणयुतं पक्तं च अन्नं त्याज्यम्। यत् पटेन प्रक्षालितं, तत् श्राद्धे निषिद्धम्; केचित् वेदविरोधात् ज्ञानमिति मन्यन्ते, कर्म तु अन्यथा कुर्वन्ति। ये अजजातयः इति कथ्यन्ते, ते श्राद्धस्य रजः इव; दधि, शाकं, सन्दधि च त्याज्यानि। वर्ताकं, सर्वं च स्रावं, शिलाजं, साधारणलवणं, मनसोद्भवं लवणं च त्याज्यम्। एषा परमा शुद्धिः, सा च दृश्यते; तदग्नौ न्यस्य, बद्ध्वा, हस्तयोः निमज्जनं सावधानतया कार्यम्। शिरः स्पृशेत्, तत् ब्रह्मणः पवित्रं इति स्मृतम्; द्रव्याणां शुद्धिः कार्य्या, पुनश्च निमज्जनम्। न्यस्य, जलप्रक्षालनं कार्यं, पुनः जलनिमज्जनं; अरिष्टमूल, बिल्व, इङ्गुदत्वक् च शुद्ध्यर्थम्। सर्वपुष्पाणां धर्मेण शुद्धिः विधीयते; दन्तास्थिकाष्ठशृङ्गाणां छेदनं विधानम्। सर्वमृद्भाण्डानां पुनर्दाहः, रत्नवज्रमौक्तिकशङ्खस्फटिकानां च शुद्धिः। सिद्धार्थकाणां तैलपिष्टेन, तिलपिष्टेन वा शुद्धिः; सर्वत्र wool-शुद्धिः, सर्वेषां मेषाणां च। मेषाणां भूमिवारीशुद्धिः, शुद्ध्यादौ चान्ते च वारिप्रक्षालनं विधानम्। कर्पासकर्मिणां भस्म, फलपुष्पदण्डिनां जलप्रक्षालनं विधानम्। मृत्तिकया मार्जनं, जलप्रक्षालनं, भूमिलेपश्च विधेयः; ग्रामात् बहिः गतः, वातशुद्धा भूमिः उपयोक्तव्या। धनुष्पक्षिणां मृत्तिकया शुद्धिः; एवं शुद्धेः उत्तमं नियमं उक्तम्। अधुना अन्यत् प्रवक्ष्यामि, शृणुत ध्यानपूर्वकम्। प्रातःकाले गृहात् निष्क्रम्य, दक्षिणपश्चिमदिशि, पञ्चबाणविप्रस्थे देशे, शिरः आवृत्य विहारः कर्तव्यः, तत्र हस्तेन शिरः न स्प्रष्टव्यम्। शुष्कतृणदण्डपत्रनलमृद्भाण्डैः भूमिं छादयेत्। नीतजलं मृत्तिकां च गृह्य, मौनं स्थाप्य, दिवा उत्तराभिमुखः, रात्रौ दक्षिणाभिमुखः भवेत्। दक्षिणहस्तेन कूप्यां धारयेत्, वामहस्तेन मृत्तिकया गुदशुद्धिं कुर्यात्, त्रिभिः कर्दमकण्डकैः। वामहस्तेन पुनः दशकृत्वः कर्दमं, अथवा द्वौ द्वौ कृत्वा, पञ्च कर्दमकण्डकान् योजयेत्। पादयोः मृत्तिकया प्रक्षालनं कृत्वा, आचमनं सम्यक् कुर्यात्; ततो वार्यग्निसूर्यवायुभ्यः तिस्रः प्राशनजलधाराः दातव्याः। कुशलेन कूप्यां सदा स्थापयेत्, पादप्रक्षालनं सम्यक् विधानतः कार्यम्, अपकृत्यापि, सुकृत्यापि। द्वितीयया धारया देवकार्यं कुर्यात्; ततो यदि हस्तः मलिनः स्यात्, त्रिरात्रोपवासः विधानम्। महापातके, प्रायश्चित्तं विधानम्; श्वा चाण्डालस्पर्शे तप्तकृच्छ्रं कुर्यात्। एवं श्रद्दधानः धर्ममार्गं पश्यन्, शुद्धिं शौचं च यथाविधि आचरन्, पवित्राणि कर्माणि सम्यक् निर्वर्तयेत्।